Trái Đất không thể sống được
Tên gốc: The Uninhabitable Earth
Nhà báo David Wallace-Wells trình bày, không hề làm nhẹ đi, hàng loạt tác hại mà tình trạng nóng lên toàn cầu không được kiềm chế có thể gây ra, từ nắng nóng và đói kém đến thiên tai và xung đột, để người đọc hiểu được điều gì đang bị đặt cược trong những lựa chọn của chúng ta.
Giới thiệu
The Uninhabitable Earth: Life After Warming được David Wallace-Wells, một nhà báo từng viết cho tạp chí New York, xuất bản năm 2019. Sách bắt nguồn từ một bài báo được đọc rộng rãi và gây tranh cãi vào năm 2017, mô tả những kịch bản xấu nhất. Cuốn sách chia làm bốn phần. Phần đầu ngắn, “Hiệu ứng dây chuyền” (“Cascades”), nêu quy mô của vấn đề. Phần thứ hai, “Những yếu tố của hỗn loạn” (“Elements of Chaos”), điểm qua nhiều loại tác động mà biến đổi khí hậu có thể gây ra, và phần thứ ba, “Kính vạn hoa khí hậu” (“The Climate Kaleidoscope”), xem xét cuộc khủng hoảng này gắn với công nghệ, chính trị và văn hóa ra sao. Phần cuối ngắn, “Nguyên lý nhân sinh” (“The Anthropic Principle”), hỏi chúng ta sẽ chọn làm gì. Tác giả dựa vào các báo cáo khoa học và các cuộc phỏng vấn, và viết với giọng khẩn thiết.
Tóm tắt đầy đủ
1. Vì sao tình hình tệ hơn bạn nghĩ
Ý chính: Wallace-Wells mở đầu bằng việc nói rằng phần lớn mọi người không nắm được vấn đề này nghiêm trọng đến mức nào. Ông nói hơn một nửa lượng carbon từng được thải ra do đốt nhiên liệu hóa thạch đã được thải chỉ trong vài thập kỷ gần đây, nghĩa là những thiệt hại tồi tệ nhất là sản phẩm của chính thời đại chúng ta. Ông lập luận rằng con người hay nghĩ biến đổi khí hậu là chuyện chậm rãi và xa xôi, nhưng các tác động của nó đã hiện ra, và có thể trở nên nghiêm trọng hơn nhiều ngay trong đời của những người đang sống, tùy vào các quyết định của chúng ta.
Trong cuộc sống: Một vấn đề âm thầm lớn dần có thể gần hơn nhiều so với vẻ ngoài.
2. Nắng nóng, đói kém và ngập lụt
Ý chính: Tác giả mô tả một số mối đe dọa chính. Nhiệt độ cao hơn có thể gây ra những đợt nắng nóng chết người, khiến một số vùng trở nên nguy hiểm để sinh sống. Năng suất cây trồng có thể giảm khi thế giới nóng lên, và nguồn cung lương thực có thể bị đe dọa. Các tảng băng tan chảy có thể làm mực nước biển dâng và nhấn chìm các thành phố ven biển, nơi hàng triệu người đang sống. Ông đưa ra những con số từ các nghiên cứu khoa học, và lưu ý rằng tốc độ mất băng khó dự đoán, với sự bất định về mức độ nhanh chậm.
Trong cuộc sống: Một mùa hè nóng hơn bất kỳ mùa hè nào từng được ghi nhận có thể nguy hiểm với những người không có phương tiện làm mát.
3. Cháy rừng, bão tố, thảm họa và dịch bệnh
Ý chính: Cuốn sách cũng bàn về thời tiết cực đoan: những đám cháy rừng lớn hơn và thường xuyên hơn, bão mạnh hơn, hạn hán và lũ lụt. Đại dương ấm lên và bị axit hóa đe dọa các rạn san hô và nghề cá. Lớp băng vĩnh cửu (permafrost) tan ra có thể giải phóng những bệnh dịch cổ xưa và thêm nhiều khí nhà kính hơn, khi lượng carbon được giữ trong đó lộ ra. Wallace-Wells liệt kê cách mỗi tác động này có thể kết hợp với những tác động khác, khiến thiệt hại nhân lên, và tổng thể lớn hơn tổng các phần.
Trong cuộc sống: Một đợt hạn hán, rồi cháy rừng, rồi lũ lụt có thể tàn phá cả một vùng.
4. Sụp đổ kinh tế và xung đột
Ý chính: Tác giả lập luận rằng biến đổi khí hậu sẽ gây ra những tổn thất kinh tế lớn, làm hư hại cơ sở hạ tầng và năng suất, và có thể tốn kém hơn nhiều mô hình từng giả định. Ông cũng mô tả mối liên hệ với xung đột và di cư, lưu ý rằng hạn hán là một trong những yếu tố của căng thẳng dẫn đến cuộc chiến ở Syria, dù chỉ là một trong nhiều yếu tố. Ông cho rằng hàng triệu người có thể bị buộc phải rời nơi ở, và điều này sẽ thử thách các hệ thống chính trị.
Trong cuộc sống: Khi một mảnh đất không còn cho ra lương thực, cả gia đình có thể phải ra đi.
5. Khí hậu và những câu chuyện của chúng ta: phủ nhận, công nghệ và chính trị
Ý chính: Ở một phần sau, Wallace-Wells xem xét cách chúng ta đã nói và nghĩ về vấn đề này. Ông nói các chiến dịch phủ nhận của ngành dầu mỏ là một sai trái nghiêm trọng, nhưng chỉ đổ lỗi cho họ thôi thì quá đơn giản, vì quán tính, sức hút của những món lợi trước mắt và độ khó của một vấn đề toàn cầu cũng làm chậm hành động, và niềm tin vào công nghệ tương lai có thể là một cách để trì hoãn hành động. Ông cũng bàn về cách ta nghĩ về ngày tận thế, và biến đổi khí hậu tác động đến chính trị, văn hóa và tôn giáo ra sao.
Trong cuộc sống: Cho rằng rồi sẽ có người phát minh ra giải pháp sau này có thể khiến việc trì hoãn hành động hôm nay dễ dàng hơn.
6. Những gì chúng ta vẫn có thể quyết định
Ý chính: Phần cuối nhấn mạnh rằng kết cục chưa được định sẵn. Mức nóng lên phụ thuộc vào việc ta cắt giảm khí thải nhanh đến đâu, và mỗi độ đều có ý nghĩa. Tác giả chỉ trích thái độ buông xuôi, và tự mô tả mình là người lạc quan một cách có điều kiện, vì ngay cả một tương lai thay đổi nhiều vẫn tốt hơn những kết cục tồi tệ nhất. Ông lập luận rằng các lựa chọn lối sống của từng cá nhân ít có ý nghĩa trừ khi được nhân rộng nhờ chính trị, và nói rằng tương lai là vấn đề của những lựa chọn tập thể.
Trong cuộc sống: Giảm tốc trước một khúc cua có thể quyết định bạn có qua được khúc cua an toàn hay không.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Trái Đất không thể sống được xuất phát từ một trong những bài báo được đọc nhiều nhất trong lịch sử tạp chí New York, và góp thêm vào mối quan ngại ngày càng lớn của công chúng về biến đổi khí hậu. Đây là một cuốn sách phổ thông nổi bật về những kết cục tồi tệ nhất, và nó khơi dậy cuộc tranh luận về cách truyền đạt vấn đề này, giữa những người cho rằng nỗi sợ thúc đẩy hành động và những người cho rằng nó có thể gây tuyệt vọng. Sách cũng thúc đẩy độc giả nhìn xa hơn việc nước biển dâng, đến nhiều tác động khác của sự nóng lên, như nắng nóng, đói kém, cháy rừng, dịch bệnh và xung đột, và thấy chúng có thể nuôi dưỡng lẫn nhau ra sao. Thông điệp trung tâm, rằng quy mô của sự thay đổi là lớn nhưng những lựa chọn của chúng ta vẫn quan trọng, vẫn còn nguyên ý nghĩa.
Những ý chính
- Biến đổi khí hậu đang diễn ra. Các tác động đã thấy rõ ngay bây giờ.
- Rủi ro có nhiều mặt. Nắng nóng, lương thực, nước, bão, sức khỏe và xung đột đều liên kết với nhau.
- Hiệu ứng dây chuyền nhân lên thiệt hại. Các tác động có thể nuôi dưỡng lẫn nhau.
- Lựa chọn của chúng ta vẫn quan trọng. Mỗi độ nóng lên đều tạo ra khác biệt.
- Hành động phải mang tính tập thể. Chính phủ, doanh nghiệp và người dân đều có phần của mình.
Bài học có thể rút ra
Bạn có thể dùng cuốn sách để hiểu điều gì đang bị đặt cược, và để cân nhắc những việc bạn có thể làm, như dùng ít năng lượng hơn, ăn uống bền vững hơn và ủng hộ các chính sách về khí hậu. Hãy trò chuyện với bạn bè và gia đình về vấn đề này, một cách bình tĩnh. Nếu bạn cảm thấy lo âu, hãy nhớ rằng hành động và cộng đồng là một cách đáp lại tốt, và cân nhắc chia sẻ cảm xúc của mình với ai đó. Hãy phê phán thông tin sai lệch ở cả hai phía, và tìm đến các nguồn khoa học đáng tin cậy. Và hãy nghĩ xem những lựa chọn của bạn, trong nghề nghiệp và với tư cách công dân, có thể tạo ra khác biệt như thế nào.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà khoa học khí hậu đã chỉ trích bài báo gốc năm 2017, và một số người điểm sách chỉ trích cuốn sách, vì phóng đại những khả năng xấu nhất và ít coi trọng những kết quả có nhiều khả năng xảy ra hơn, và các nhà khoa học cũng tranh cãi về cách bài báo mô tả khí methane ở Bắc Cực. Những người khác nói rằng giọng điệu u ám có thể gây ra thái độ buông xuôi hoặc lo âu. Một phần khoa học được trích dẫn có lẽ đã được cập nhật kể từ năm 2019, và độc giả nên kiểm tra các số liệu mới. Tác giả có bàn về sự bất định trong các mô hình, và tự mô tả mình là người lạc quan một cách có điều kiện. Một số nhà phê bình cũng nói rằng sách dành nhiều sự chú ý cho thảm họa hơn cho các giải pháp.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho độc giả người lớn và thanh thiếu niên lớn tuổi muốn có một cái nhìn tổng quan nghiêm túc về rủi ro khí hậu. Sách có thể gây buồn lo, và một số độc giả có thể muốn đọc nó cùng với một cuốn sách thiên về giải pháp hơn. Ai cảm thấy choáng ngợp nên cân bằng bằng thông tin về những việc có thể làm.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Cách tránh một thảm họa khí hậu
Bill Gates
Bill Gates lập luận rằng thế giới phải đạt mức phát thải khí nhà kính ròng bằng không vào năm 2050, và đưa ra một kế hoạch thực tế dựa trên công nghệ mới, việc thu hẹp "chênh lệch giá xanh" (green premium), chính sách thông minh và đầu tư lớn.
🔬 Khoa họcKhông phải ngày tận thế
Hannah Ritchie
Nhà khoa học dữ liệu Hannah Ritchie lập luận rằng các vấn đề môi trường tuy nghiêm trọng nhưng có thể giải quyết được, và rằng thái độ thực tế mà vẫn hy vọng, thay vì bi quan tận thế hay phủ nhận, chính là cách để thế hệ chúng ta trở thành thế hệ đầu tiên xây dựng được một thế giới bền vững.
🔬 Khoa họcMùa xuân vắng lặng
Rachel Carson
Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.
🔬 Khoa họcSụp đổ: Các xã hội đã thất bại hay thành công như thế nào
Jared Diamond
Jared Diamond nghiên cứu những xã hội đã sụp đổ và những xã hội đã tồn tại được, và lập luận rằng tổn hại môi trường, biến đổi khí hậu, kẻ thù, thương mại và cách một xã hội ứng phó với các vấn đề quyết định việc nó thất bại hay thành công.
🏛️ Lịch sửNiên lịch miền gió cát
Aldo Leopold
Nhà lâm nghiệp và sinh thái học Aldo Leopold kể về một năm trên một trang trại kiệt quệ ở Wisconsin cùng những chuyến đi của ông, và lập luận cho một "đạo đức đối với đất đai" (land ethic): con người là thành viên của cộng đồng đất đai, và có bổn phận chăm sóc nó.
🔬 Khoa họcLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.