Đời sống bí ẩn của cây

Tên gốc: Das geheime Leben der Bäume

Từ 10 tuổiđọc 6 phútthiên nhiênlâm nghiệp
Tìm mua sách ↓

Nhà lâm nghiệp Peter Wohlleben mô tả cách cây cối trong rừng trò chuyện với nhau, chia sẻ tài nguyên và chăm sóc nhau, và lập luận rằng chúng ta nên đối xử với cây như những sinh thể sống có đời sống xã hội.

Giới thiệu

The Hidden Life of Trees: What They Feel, How They Communicate do Peter Wohlleben, một nhà lâm nghiệp người Đức đang quản lý một khu rừng ở vùng Eifel của nước Đức, viết. Sách xuất bản bằng tiếng Đức năm 2015 và bằng tiếng Anh năm 2016, rồi bất ngờ trở thành cuốn bán chạy trên toàn thế giới. Wohlleben dựa vào nhiều thập kỷ làm việc trong rừng, vào các nghiên cứu khoa học và vào tài kể chuyện của mình. Ông dùng những từ vốn dành cho con người, như tình bạn, nuôi dạy con và nỗi đau, để mô tả đời sống của cây, khiến văn ông sinh động nhưng đôi khi gây tranh cãi. Sách gồm những chương ngắn, có thể đọc theo thứ tự nào cũng được, mỗi chương nói về một khía cạnh khác nhau của đời sống cây cối.

Tóm tắt đầy đủ

1. Tình bạn và mạng lưới ngầm của rừng

Ý chính: Wohlleben mở đầu bằng một gốc cây già phủ rêu trong rừng, trông như đã chết nhưng sau hàng trăm năm vẫn còn sống. Ông giải thích rằng những cây xung quanh nuôi nó bằng đường qua rễ, như đang chăm sóc nó. Ông mô tả cách các cây trong rừng được nối với nhau bằng những mạng lưới nấm quanh rễ, gọi là mạng lưới nấm rễ (mycorrhizal networks), qua đó chúng chia sẻ chất dinh dưỡng và thông tin. Mạng lưới dưới lòng đất này có biệt danh là “mạng internet của rừng” (wood wide web), cho phép những cây khỏe hơn nâng đỡ những cây yếu hơn.

Trong cuộc sống: Lần tới khi đi dạo trong rừng, hãy nghĩ đến những sợi nấm vô hình đang nối các rễ cây dưới chân bạn.

2. Tín hiệu cảnh báo và cách cây giao tiếp

Ý chính: Cây cũng có thể giao tiếp qua không khí và qua rễ. Khi một con vật như hươu cao cổ hoặc linh dương gặm lá cây, cây có thể thải ra không khí những chất hóa học báo cho các cây lân cận tạo ra những chất làm lá có vị khó ăn. Wohlleben còn dẫn các nghiên cứu cho thấy cây phản ứng với sự tấn công của côn trùng bằng cách tỏa ra mùi hương thu hút các loài săn mồi của chính những loài sâu bọ đó. Những tín hiệu này cho thấy cây cảnh báo nhau và cùng nhau tự vệ.

Trong cuộc sống: Các nhà nghiên cứu theo dõi những cây keo châu Phi bị các loài vật như hươu cao cổ và linh dương gặm lá đã ghi nhận kiểu cảnh báo bằng hóa chất này ngoài tự nhiên.

3. Cây mẹ và việc nuôi dạy cây con

Ý chính: Trong một khu rừng rậm, cây non lớn chậm dưới bóng của những cây lớn tuổi, điều mà Wohlleben ví với một gia đình. Theo ông, cây già nâng đỡ cây con qua các mối nối ở rễ và qua việc tạo ra môi trường xung quanh, đồng thời làm chậm sự lớn lên của cây non, giúp chúng hình thành lớp gỗ chắc và dày. Sự lớn chậm này giúp chúng sống lâu hơn nhiều so với những cây lớn quá nhanh ngoài trời trống. Ông gọi những cây già to lớn là “cây mẹ” (mother trees).

Trong cuộc sống: Những cây lớn chậm dưới tán rừng có thể khỏe và bền hơn những cây mọc dưới nắng gắt.

4. Bốn mùa, nước và sự sống còn

Ý chính: Sách giải thích cách cây ứng phó với thử thách của các mùa. Vào mùa thu, lá đổi màu vì cây rút về những chất quý, và vào mùa đông cây bước vào giai đoạn nghỉ. Cây cũng đưa nước từ rễ lên lá, qua quãng đường hàng chục mét, nhờ áp suất và sự bay hơi, theo những cách mà các nhà khoa học vẫn còn đang nghiên cứu. Wohlleben mô tả cách cây sống sót qua bão, hạn hán và sâu bệnh, và vì sao rừng ảnh hưởng đến thời tiết bằng cách thải hơi ẩm và làm mát không khí.

Trong cuộc sống: Đi dạo trong rừng vào một ngày nóng thấy mát hơn vì cây thải hơi nước qua lá.

5. Rừng và cách con người quản lý

Ý chính: Wohlleben phê phán kiểu lâm nghiệp thương mại trồng thành hàng một loại cây rồi thu hoạch khi cây còn non, bằng những máy móc nặng làm nén chặt đất. Ông cho rằng những khu rừng như vậy kém khỏe mạnh, dễ bị sâu bệnh và bão tàn phá hơn, và thiếu cấu trúc xã hội của rừng tự nhiên. Trong khu rừng của chính mình, ông đã ngừng dùng máy móc ở một số khu vực, để cây được sống đến già và làm việc nhẹ nhàng hơn, và thấy rằng cách này vẫn có thể cho ra gỗ mà vẫn bảo vệ được hệ sinh thái.

Trong cuộc sống: Một khu rừng có nhiều loài và nhiều độ tuổi nhìn chung chống chịu bệnh tật tốt hơn một cánh đồng toàn cây giống hệt nhau.

6. Lời kêu gọi tôn trọng

Ý chính: Những phần cuối mời người đọc nhìn rừng bằng con mắt mới. Wohlleben cho rằng cây có thể cảm thấy đau theo một cách cơ bản nào đó, một nhận định vượt quá những gì khoa học có thể chứng minh, và rằng con người nên suy nghĩ về cách sống cùng rừng chứ không chỉ khai thác nó. Ông hy vọng việc hiểu biết về cây sẽ khiến mọi người bảo vệ những khu rừng già và trân trọng chúng. Ông kết thúc bằng ý nghĩ rằng làm quen với cây có thể mang lại cảm giác ngạc nhiên và khiêm nhường.

Trong cuộc sống: Dành thời gian trong rừng, dù chỉ là một khu rừng nhỏ, có thể làm giảm căng thẳng và khơi dậy sự tò mò về thiên nhiên.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Cuốn sách đã bán được hàng triệu bản bằng hàng chục thứ tiếng và khơi dậy sự quan tâm rộng rãi của công chúng đối với rừng và đối với “mạng internet của rừng”. Sách truyền cảm hứng cho các bộ phim tài liệu, sách thiếu nhi và những cuộc thảo luận về cách quản lý rừng, đồng thời khiến mọi người nhìn cây cối theo một cách mới.

Sách góp phần phổ biến các nghiên cứu về sự giao tiếp và hợp tác giữa các cây, chẳng hạn công trình của nhà sinh thái học người Canada Suzanne Simard, và khuyến khích cách làm lâm nghiệp cẩn trọng hơn ở một số nơi.

Cuốn sách cũng đến được với những độc giả ít khi đọc về khoa học, nhờ dùng những câu chuyện và lời văn ấm áp, và nhiều người cho biết nó đã thay đổi cảm giác của họ mỗi khi đi dạo trong rừng.

Những ý chính

  • Cây cối được nối với nhau. Rễ và nấm liên kết chúng thành mạng lưới.
  • Cây có thể cảnh báo nhau. Tín hiệu hóa học lan truyền lời báo nguy.
  • Cây già nâng đỡ cây non. Rừng có một kiểu cấu trúc gia đình.
  • Rừng đa dạng thì khỏe hơn. Rừng tự nhiên có sức chống chịu tốt hơn.
  • Sự ngạc nhiên nuôi dưỡng lòng quan tâm. Hiểu về cây có thể khuyến khích việc bảo vệ chúng.

Bài học có thể rút ra

Cuốn sách mời ta chậm lại và để ý đến thế giới tự nhiên. Dành thời gian bên cạnh cây, quan sát hình dáng và sự thay đổi theo mùa của chúng, có thể giúp ta thấy nhiều điều thường bị bỏ qua.

Sách cũng nhắc rằng hợp tác là chuyện thường thấy trong tự nhiên. Dù ta hay nghĩ đến sự cạnh tranh, rừng cho thấy chia sẻ và nâng đỡ có thể giúp nhiều cá thể cùng sống sót.

Cuối cùng, sách khuyến khích ta nghĩ về tác động của những lựa chọn của mình lên các hệ thống sống, từ cách ta quản lý rừng đến loại gỗ và giấy mà ta mua.

Phê bình và góc nhìn khác

Nhiều nhà khoa học đã chỉ trích cuốn sách vì dùng ngôn từ của con người và vì trình bày một số nhận định mang tính suy đoán như thể đó là sự thật. Chẳng hạn, ý cho rằng cây “biết đau” hay “biết yêu thương” và nhận định rằng cây mẹ chủ ý nuôi dưỡng cây con đều chưa được bằng chứng rõ ràng ủng hộ. Các nhà nghiên cứu cũng tranh cãi về việc cây thực sự chia sẻ tài nguyên qua mạng lưới nấm rộng đến đâu và nhiều đến mức nào, và một số người cho rằng các bài viết phổ thông đã phóng đại những phát hiện này.

Những người phê bình khác chỉ ra rằng Wohlleben, một nhà lâm nghiệp điều hành một học viện về rừng, đôi khi đơn giản hóa quá mức các cách làm lâm nghiệp nói chung. Một số độc giả thấy giọng văn gán đặc điểm con người cho cây thật đáng yêu; số khác thấy nó gây hiểu lầm. Tốt nhất nên xem sách là lời mời gọi sự tò mò, rồi đối chiếu với các nguồn khoa học.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách phù hợp với độc giả từ khoảng mười tuổi đến người lớn. Các chương ngắn và dễ thưởng thức, và đây là món quà hay cho những người yêu thiên nhiên. Người đọc nên biết rằng một số nhận định trong sách còn gây tranh cãi giữa các nhà khoa học.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Bện cỏ thiêng

Robin Wall Kimmerer

Nhà thực vật học kiêm nhà văn người Potawatomi Robin Wall Kimmerer đan quyện trí tuệ của người bản địa, khoa học về thực vật và những câu chuyện cá nhân để cho thấy con người và Trái Đất có thể sống trong một mối quan hệ của lòng biết ơn và sự có qua có lại (reciprocity).

🔬 Khoa học

Đợt tuyệt chủng thứ sáu

Elizabeth Kolbert

Elizabeth Kolbert đi khắp thế giới để cho thấy con người đang gây ra một đợt tuyệt chủng hàng loạt (mass extinction) mới, đợt thứ sáu trong lịch sử Trái Đất (sau năm đợt đã được công nhận rộng rãi), bằng cách làm khí hậu, đại dương và môi trường sống thay đổi nhanh hơn tốc độ thích nghi của các loài.

🔬 Khoa học

Walden: Một mình sống trong rừng

Henry David Thoreau

Henry David Thoreau kể lại hai năm ông sống giản dị trong một túp lều nhỏ bên ao Walden ở Massachusetts, và lập luận rằng con người nên đơn giản hóa cuộc sống, dành thời gian cho thiên nhiên và tự suy nghĩ cho chính mình.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Lưỡng nan của loài ăn tạp

Michael Pollan

Bằng cách lần theo bốn bữa ăn từ đất đến đĩa, Michael Pollan cho thấy thực phẩm hiện đại được làm ra như thế nào, và hỏi ta nên ăn gì khi có thể chọn gần như bất cứ thứ gì.

⚖️ Chính trị & xã hội

Lược sử thời gian

Stephen Hawking

Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.

🔬 Khoa học

Nguồn gốc các loài

Charles Darwin

Mọi sinh vật đều có quan hệ họ hàng với nhau và đã thay đổi dần dần qua những khoảng thời gian vô cùng dài, do chọn lọc tự nhiên (natural selection) tạo nên, tức là quá trình trong đó những cá thể thích nghi tốt hơn với môi trường sẽ sống sót và truyền các đặc điểm của mình lại.

🔬 Khoa học

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →