Bện cỏ thiêng
Tên gốc: Braiding Sweetgrass
Nhà thực vật học kiêm nhà văn người Potawatomi Robin Wall Kimmerer đan quyện trí tuệ của người bản địa, khoa học về thực vật và những câu chuyện cá nhân để cho thấy con người và Trái Đất có thể sống trong một mối quan hệ của lòng biết ơn và sự có qua có lại (reciprocity).
Giới thiệu
Braiding Sweetgrass: Indigenous Wisdom, Scientific Knowledge, and the Teachings of Plants là tuyển tập tiểu luận của Robin Wall Kimmerer, giáo sư sinh học môi trường tại Đại học Bang New York và là thành viên của Citizen Potawatomi Nation. Sách xuất bản năm 2013 và từ từ trở thành sách bán chạy vài năm sau đó. Sweetgrass là một loài cỏ thơm, được nhiều dân tộc bản địa xem là thiêng liêng, thường được bện lại trong các nghi lễ như một dấu hiệu của sự quan tâm chăm sóc. Công việc của chính Kimmerer kết hợp phương pháp khoa học với tri thức truyền thống của người bản địa. Sách chia làm năm phần: Gieo trồng sweetgrass, Chăm sóc sweetgrass, Hái sweetgrass, Bện sweetgrass và Đốt sweetgrass (Planting, Tending, Picking, Braiding and Burning Sweetgrass), theo vòng tuần hoàn của việc thu hái và chăm sóc.
Tóm tắt đầy đủ
1. Skywoman và món quà là thế giới này
Ý chính: Kimmerer mở đầu bằng câu chuyện về Skywoman, thuộc một truyền thống sáng thế của người bản địa vùng Đông Bắc và vùng Ngũ Đại Hồ. Skywoman rơi xuống từ thế giới trên trời và được đàn ngỗng đỡ lấy, rồi đáp xuống lưng một con rùa, nơi các con vật mang bùn từ đáy biển lên để tạo thành đất liền. Bà rải những hạt giống mang theo bên mình và Trái Đất xanh lên. Kimmerer so sánh câu chuyện về một người phụ nữ đến như một vị khách được Trái Đất chăm sóc và đáp lại bằng cách chăm sóc nó, với câu chuyện về Eve, người bị đuổi khỏi một khu vườn. Theo bà, câu chuyện thứ nhất tạo nên một nền văn hóa của lòng biết ơn.
Trong cuộc sống: Những câu chuyện ta kể về vị trí của mình trong thế giới ảnh hưởng đến cách ta đối xử với thế giới.
2. Nền kinh tế quà tặng của thực vật
Ý chính: Xuyên suốt cuốn sách, Kimmerer cho thấy thế giới tự nhiên vận hành dựa trên sự có qua có lại. Bà kể về một vạt dâu tây dại mà bà nhận như một món quà chứ không phải một tài sản, và thái độ đó đã thay đổi cách bà hái như thế nào. Bà đối chiếu “nền kinh tế thị trường” (market economy), nơi hàng hóa được mua bán, với “nền kinh tế quà tặng” (gift economy), nơi những món quà tạo nên các mối quan hệ và trách nhiệm. Bà cho rằng khi coi đất đai là một món quà, ta thấy mình có bổn phận đáp lại.
Trong cuộc sống: Hái quả trên cánh đồng của người khác khi đã xin phép và nói lời cảm ơn thì khác với việc chỉ lấy đi.
3. Nguyên tắc thu hái tử tế
Ý chính: Kimmerer mô tả một bộ nguyên tắc gọi là thu hái tử tế (Honorable Harvest), được nhiều nền văn hóa bản địa thực hành. Chúng gồm: xin phép trước khi lấy, không bao giờ lấy cái đầu tiên hay cái cuối cùng, chỉ lấy những gì mình cần, dùng hết những gì đã lấy, biết ơn và chia sẻ, và đáp lại bằng một thứ gì đó. Bà minh họa bằng những câu chuyện về việc hái hành rừng, loài rất lâu mới mọc lại, và hái sweetgrass, loài thực ra mọc tốt hơn khi được hái cẩn thận so với khi bị bỏ mặc.
Trong cuộc sống: Làm theo những quy tắc đơn giản như chỉ lấy những gì mình cần và biết chia sẻ có thể giúp việc sử dụng tài nguyên bền vững hơn.
4. Khoa học và tri thức bản địa đi cùng nhau
Ý chính: Kimmerer học thực vật học vào thời mà khoa học có xu hướng gạt bỏ tri thức bản địa. Bà kể việc nghiên cứu rêu và sweetgrass đã giúp bà thấy giá trị của việc kết hợp hai cách hiểu biết ấy như thế nào. Theo bà, khoa học phương Tây giỏi đo đạc và phân tích, còn tri thức bản địa bổ sung thêm các mối quan hệ, ý nghĩa và trách nhiệm. Bà kể về những nghiên cứu cho thấy việc hái sweetgrass một cách tôn trọng làm tăng số lượng của nó, điều này xác nhận những gì những người hái truyền thống đã biết từ lâu.
Trong cuộc sống: Ngày nay, những người quản lý đất đai đôi khi hợp tác với các cộng đồng bản địa để học về đốt có kiểm soát và các phương pháp khác đã được thực hành từ lâu.
5. Ngôn ngữ và ngữ pháp dành cho những gì đang sống
Ý chính: Kimmerer viết về việc học tiếng Potawatomi, một ngôn ngữ đang bị đe dọa. Bà lưu ý rằng trong tiếng Potawatomi, phần lớn các từ là động từ, và các sinh vật sống, như cây, sông và đá, được gọi bằng ngữ pháp dành cho sinh vật sống (animate grammar), tức như những “người” chứ không phải những đồ vật bị gọi là “nó”. Bà cho rằng ngữ pháp này định hình cách con người liên hệ với thế giới. Bà đề xuất dùng trong tiếng Anh một từ mới, “ki”, để chỉ các sinh vật không phải con người, như một cách đưa chúng vào cộng đồng đạo đức của chúng ta.
Trong cuộc sống: Nói “ai” thay vì “cái gì” khi nhắc đến một con vật hay một cái cây là một thay đổi nhỏ nhưng có thể làm đổi cách ta nghĩ về nó.
6. Phục hồi và sự có qua có lại
Ý chính: Trong những bài tiểu luận sau, Kimmerer bàn về những vùng đất bị tổn hại và nhu cầu phục hồi, chứ không chỉ bảo tồn. Bà kể câu chuyện về Windigo, một con quái vật tham lam, ăn thịt người trong truyện của người Anishinaabe, như một lời cảnh báo chống lại thói tiêu thụ quá mức. Bà cũng chia sẻ những ví dụ về các cộng đồng phục hồi ao hồ, trồng cây và làm sống lại những tập quán xưa. Bà lập luận rằng con người có thể là những thành viên tốt của hệ sinh thái, vừa lấy vừa trả lại, và kết thúc bằng một lời kêu gọi đầy hy vọng về lòng biết ơn và hành động.
Trong cuộc sống: Trồng các loài cây bản địa hay dọn dẹp một con suối là những cách thiết thực để đáp lại cho đất đai.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Bện cỏ thiêng trở thành một trong những cuốn sách được yêu mến nhất của dòng văn học thiên nhiên và tư tưởng môi trường, bán được hơn một triệu bản, phần lớn nhờ truyền miệng. Sách đưa góc nhìn của người bản địa đến với đông đảo bạn đọc, và được đọc rộng rãi trong trường học, đại học và giới bảo tồn.
Cuốn sách cho người đọc một ngôn ngữ để hy vọng trong thời kỳ khủng hoảng sinh thái, một thứ hy vọng không dựa trên cảm giác tội lỗi mà dựa trên lòng biết ơn và các mối quan hệ. Sách đã ảnh hưởng đến các nhà khoa học, giáo viên, người làm vườn và nhà hoạt động, và giúp mở ra những cuộc trò chuyện về giá trị của tri thức sinh thái truyền thống.
Sách cũng cho thấy một cuốn sách có thể vừa chặt chẽ vừa dịu dàng: các bài tiểu luận của Kimmerer kết hợp việc quan sát thực vật cẩn thận với những câu chuyện, ký ức và sự hài hước, và đó là lý do nhiều độc giả quay lại đọc đi đọc lại.
Những ý chính
- Đất đai là một món quà. Lòng biết ơn định hình cách ta đối xử với nó.
- Sự có qua có lại rất quan trọng. Lấy một cách cẩn trọng và đáp lại.
- Hai cách hiểu biết. Khoa học và tri thức bản địa bổ sung cho nhau.
- Ngôn ngữ định hình tư duy. Cách ta nói về thiên nhiên ảnh hưởng đến cách ta đối xử với nó.
- Hy vọng là hành động. Phục hồi là việc ta có thể làm.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách mời ta nghĩ lại mối quan hệ của mình với thiên nhiên, từ chỗ chỉ sử dụng sang tôn trọng và chăm sóc. Một thói quen đơn giản như nói lời cảm ơn trước thức ăn hay nước uống có thể nhắc ta nhớ rằng mình phụ thuộc vào các hệ thống sống.
Sách cũng cho thấy giá trị của việc lắng nghe những truyền thống khác nhau. Các cộng đồng bản địa có hàng thế kỷ kinh nghiệm sống ở những vùng đất cụ thể, và những hiểu biết của họ có thể làm giàu thêm cho khoa học và chính sách hiện đại.
Cuối cùng, sách khuyến khích ta làm những việc nhỏ. Trồng một cái cây, chăm sóc một mảnh đất hay học tên các loài cây quanh vùng mình sống đều là cách thực hành sự có qua có lại.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số độc giả cảm thấy cuốn sách lý tưởng hóa người bản địa và lối sống truyền thống, đồng thời xem nhẹ sự đa dạng của các nền văn hóa bản địa, cũng như việc họ cũng làm thay đổi môi trường. Những người khác, trong đó có một số nhà khoa học, cho rằng nhiều phần của sách dựa vào suy ngẫm cá nhân nhiều hơn là bằng chứng, và rằng sự pha trộn giữa khoa học và tâm linh không làm hài lòng tất cả mọi người.
Một vài nhà phê bình cho rằng những đề xuất như đại từ mới hay nền kinh tế quà tặng là không thực tế trong một xã hội hiện đại. Những người khác nhận xét rằng giọng văn dịu dàng của sách né tránh việc bàn về các xung đột chính trị quanh đất đai và tài nguyên. Dù vậy, hầu hết độc giả vẫn thấy sách cảm động và truyền cảm hứng.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách phù hợp với độc giả từ khoảng mười tuổi đến người lớn. Các bài tiểu luận ngắn, giàu chất thơ và có thể đọc theo thứ tự nào cũng được, dù một số bài có những từ khoa học khá khó. Đây là cuốn sách nên đọc chậm rãi, nếu được thì đọc ngoài trời.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Đời sống bí ẩn của cây
Peter Wohlleben
Nhà lâm nghiệp Peter Wohlleben mô tả cách cây cối trong rừng trò chuyện với nhau, chia sẻ tài nguyên và chăm sóc nhau, và lập luận rằng chúng ta nên đối xử với cây như những sinh thể sống có đời sống xã hội.
🔬 Khoa họcWalden: Một mình sống trong rừng
Henry David Thoreau
Henry David Thoreau kể lại hai năm ông sống giản dị trong một túp lều nhỏ bên ao Walden ở Massachusetts, và lập luận rằng con người nên đơn giản hóa cuộc sống, dành thời gian cho thiên nhiên và tự suy nghĩ cho chính mình.
🕊️ Triết học & tôn giáoĐợt tuyệt chủng thứ sáu
Elizabeth Kolbert
Elizabeth Kolbert đi khắp thế giới để cho thấy con người đang gây ra một đợt tuyệt chủng hàng loạt (mass extinction) mới, đợt thứ sáu trong lịch sử Trái Đất (sau năm đợt đã được công nhận rộng rãi), bằng cách làm khí hậu, đại dương và môi trường sống thay đổi nhanh hơn tốc độ thích nghi của các loài.
🔬 Khoa họcNiên lịch miền gió cát
Aldo Leopold
Nhà lâm nghiệp và sinh thái học Aldo Leopold kể về một năm trên một trang trại kiệt quệ ở Wisconsin cùng những chuyến đi của ông, và lập luận cho một "đạo đức đối với đất đai" (land ethic): con người là thành viên của cộng đồng đất đai, và có bổn phận chăm sóc nó.
🔬 Khoa họcMùa xuân vắng lặng
Rachel Carson
Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.
🔬 Khoa họcLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.