Đợt tuyệt chủng thứ sáu
Tên gốc: The Sixth Extinction
Elizabeth Kolbert đi khắp thế giới để cho thấy con người đang gây ra một đợt tuyệt chủng hàng loạt (mass extinction) mới, đợt thứ sáu trong lịch sử Trái Đất (sau năm đợt đã được công nhận rộng rãi), bằng cách làm khí hậu, đại dương và môi trường sống thay đổi nhanh hơn tốc độ thích nghi của các loài.
Giới thiệu
The Sixth Extinction: An Unnatural History do Elizabeth Kolbert, một nhà báo làm việc thường xuyên cho tạp chí The New Yorker, viết và xuất bản năm 2014. Sách đoạt giải Pulitzer hạng mục sách phi hư cấu tổng hợp (Pulitzer Prize for General Nonfiction) năm 2015. Kolbert, người từng viết về biến đổi khí hậu, bắt tay tìm hiểu ý tưởng cho rằng Trái Đất đang bước vào một thời kỳ tuyệt chủng hàng loạt mới do con người gây ra. Bà đã đến nhiều nơi, từ rừng mưa ở Panama đến Rạn san hô Great Barrier, và trò chuyện với các nhà khoa học nghiên cứu ếch, dơi, san hô, cây cối và hóa thạch. Mỗi chương kể câu chuyện về một loài và một ý tưởng, từ việc con người lần đầu nhận ra khái niệm tuyệt chủng cho đến những mối đe dọa ngày nay như biến đổi khí hậu, mất môi trường sống và các loài xâm lấn.
Tóm tắt đầy đủ
1. Ý niệm về sự tuyệt chủng
Ý chính: Kolbert mở đầu ở Panama, nơi các nhà khoa học đang cố cứu loài ếch vàng, vốn đang dần biến mất vì một loại nấm tên là chytrid. Sau đó bà quay ngược thời gian về những năm 1790 và đầu thế kỷ 19, khi nhà tự nhiên học người Pháp Georges Cuvier dựa vào các xương hóa thạch, như xương voi ma mút và voi mastodon, để chứng minh rằng một loài có thể biến mất vĩnh viễn, một ý tưởng rất táo bạo vào thời đó. Hai câu chuyện này cùng đặt ra câu hỏi trung tâm của cuốn sách: liệu chúng ta có đang ở giữa một đợt tuyệt chủng hàng loạt hay không?
Trong cuộc sống: Khi hiểu rằng cả một loài có thể biến mất, ta sẽ thấy việc mất đi một con ếch hay một con chim là một phần của bức tranh lớn hơn.
2. Những thảm họa trong quá khứ
Ý chính: Cuốn sách kể lại năm đợt tuyệt chủng hàng loạt trước đây trong lịch sử Trái Đất, nổi tiếng nhất là đợt đã giết chết loài khủng long khoảng sáu mươi sáu triệu năm trước, mà ngày nay các nhà khoa học cho là do một tiểu hành tinh va vào Trái Đất, theo giả thuyết của Luis và Walter Alvarez. Kolbert giải thích các bằng chứng, chẳng hạn một lớp đất sét mỏng giàu iridi được tìm thấy trong đá ở khắp nơi trên thế giới. Những đợt tuyệt chủng hàng loạt khác do núi lửa phun trào và do sự thay đổi của khí hậu và hóa học đại dương gây ra, cho thấy những biến đổi quá lớn có thể dẫn đến cái chết hàng loạt.
Trong cuộc sống: Một lớp đá chứa những chất khác thường có thể là manh mối về một biến cố toàn cầu đã xảy ra từ hàng triệu năm trước.
3. Đại dương đang chua dần
Ý chính: Kolbert đến vịnh Naples và Rạn san hô Great Barrier để tìm hiểu hiện tượng axit hóa đại dương (ocean acidification). Khi đại dương hấp thụ khí các-bon đi-ô-xít từ không khí, nước biển trở nên có tính axit hơn, khiến san hô, động vật thân mềm và một số sinh vật phù du khó tạo ra vỏ và bộ xương của chúng hơn. Các rạn san hô, nơi sinh sống của một phần tư số loài sinh vật biển, còn bị đe dọa bởi nước ấm lên. Bà cho thấy những thay đổi trong hóa học đại dương cũng từng góp phần vào các đợt tuyệt chủng trước đây.
Trong cuộc sống: Các nhà khoa học đã phát hiện vỏ của một số sinh vật biển mỏng đi khi nước có tính axit cao hơn.
4. Rừng, hòn đảo và những kẻ xâm lấn
Ý chính: Kolbert đến thăm một nghiên cứu kéo dài nhiều năm trong rừng mưa Amazon, nơi các nhà khoa học tìm hiểu việc chia nhỏ rừng thành từng mảng làm giảm số lượng loài như thế nào. Bà cũng bàn về việc con người đưa các loài đi khắp thế giới, cố ý hoặc vô tình. Một số loài xâm lấn này gây hại rất nặng: chẳng hạn loại nấm gây ra hội chứng mũi trắng (white-nose syndrome) đã giết chết hàng triệu con dơi ở Bắc Mỹ. Mất môi trường sống và các loài xâm lấn thường cùng tác động, đẩy các loài bản địa đến bờ vực.
Trong cuộc sống: Một mảng rừng nhỏ bị tách khỏi các khu rừng khác không thể nuôi sống nhiều loài động vật và thực vật khác nhau như một khu rừng lớn.
5. Những loài khổng lồ đã mất và chính chúng ta
Ý chính: Cuốn sách cũng xem xét con người đã tác động đến động vật như thế nào suốt hàng chục nghìn năm. Kolbert bàn về sự biến mất của chim auk lớn (great auk), một loài chim biển không biết bay bị săn đến tuyệt chủng vào những năm 1800, và của nhiều loài thú lớn ở các vùng khác nhau trên thế giới, cùng khả năng con người thời xa xưa đã góp phần gây ra sự biến mất của những loài thú đó. Bà đến thăm một phòng thí nghiệm nghiên cứu DNA của người Neanderthal và giải thích rằng người hiện đại đã lai giống với người Neanderthal rồi thay thế họ, từ đó đặt câu hỏi liệu con người có phải cũng là nguyên nhân khiến người Neanderthal biến mất hay không.
Trong cuộc sống: Thời điểm con người đặt chân đến châu Úc và châu Mỹ trùng với thời điểm nhiều loài động vật lớn biến mất, dù các nhà khoa học còn tranh luận về lý do.
6. Thời đại của loài người
Ý chính: Trong những chương cuối, Kolbert lập luận rằng chúng ta đang sống trong Kỷ Nhân sinh (Anthropocene), tức thời đại mà hoạt động của con người là lực chủ yếu định hình hành tinh. Bà nhấn mạnh rằng tốc độ tuyệt chủng hiện nay cao hơn nhiều so với tốc độ nền tự nhiên, và nhiều khả năng sẽ còn nhanh hơn khi khí hậu tiếp tục thay đổi. Bà gặp những người đang nỗ lực cứu các loài nguy cấp, như tê giác Sumatra, và kết luận rằng con người có thể là loài đầu tiên hiểu rằng mình đang gây ra một cuộc tuyệt chủng hàng loạt, và vì thế cũng là loài đầu tiên có cơ hội hành động.
Trong cuộc sống: Các chương trình bảo tồn, chẳng hạn nuôi nhốt động vật nguy cấp để gây giống, có thể cho một số loài cơ hội sống sót nhưng không thể thay thế môi trường sống lành mạnh.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Đợt tuyệt chủng thứ sáu đã đưa ý tưởng về một đợt tuyệt chủng hàng loạt do con người gây ra đến với đông đảo công chúng, và góp phần định hình nhận thức của xã hội về sự suy giảm đa dạng sinh học. Sách được khen ngợi rộng rãi vì lối đưa tin rõ ràng, sinh động, và trở thành tài liệu quen thuộc trong các lớp khoa học môi trường và các câu lạc bộ sách.
Cuốn sách góp phần làm tăng sự quan tâm đến đa dạng sinh học và đến mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu, hóa học đại dương, sự phá hủy môi trường sống và sự mất đi của các loài. Sách ra đời cùng thời với các bản đánh giá và báo cáo khoa học mà sau đó đã xác nhận tốc độ suy giảm cao của các loài.
Cuốn sách còn giúp người đọc cảm nhận được quy mô của một cuộc khủng hoảng diễn ra chậm rãi, bằng cách cho họ thấy từng con vật và những nhà nghiên cứu đang chăm sóc chúng, một cách viết mà nhiều tác giả viết về môi trường sau này đã học theo.
Những ý chính
- Tuyệt chủng là có thật và không thể đảo ngược. Một khi một loài đã biến mất, nó không thể quay lại.
- Có thể chúng ta đang ở giữa một đợt tuyệt chủng hàng loạt. Tốc độ hiện nay cao hơn nhiều so với mức tự nhiên.
- Nhiều áp lực cùng tác động. Biến đổi khí hậu, mất môi trường sống và các loài xâm lấn cộng hưởng với nhau.
- Đại dương đang thay đổi. Axit hóa đe dọa san hô và các loài có vỏ.
- Con người có sức mạnh để hành động. Hiểu vấn đề là một bước để giải quyết nó.
Bài học có thể rút ra
Cuốn sách dạy ta chú ý đến thế giới sống quanh mình. Biết tên và câu chuyện của các loài ngay trong khu phố của mình có thể khiến sự mất mát của chúng trở nên thật hơn và khuyến khích ta bảo vệ chúng.
Sách cũng cho thấy các vấn đề môi trường gắn bó với nhau đến mức nào. Đốt nhiên liệu hóa thạch ảnh hưởng đến khí hậu và đại dương, rồi điều đó lại ảnh hưởng đến cây cối và động vật, nên các giải pháp cần giải quyết nhiều nguyên nhân cùng lúc.
Cuối cùng, sách mời ta kết hợp nỗi buồn với hy vọng. Những phóng sự của Kolbert cho thấy cả sự mất mát lẫn sự tận tâm của những người đang cố cứu các loài, một lời nhắc rằng nỗ lực có thể tạo ra khác biệt.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số nhà khoa học chỉ ra rằng thuật ngữ “tuyệt chủng hàng loạt” gắn với những định nghĩa rất chặt chẽ, và tốc độ tuyệt chủng hiện nay rất khó đo đạc vì nhiều loài còn ít được biết đến. Các ước tính chênh lệch lớn, và không phải ai cũng đồng ý rằng có thể gọi hiện tại là đợt tuyệt chủng thứ sáu, dù hầu hết đều đồng ý rằng xu hướng này rất nghiêm trọng.
Một số độc giả khác thấy cuốn sách gây nản lòng, vì bàn rất ít đến các giải pháp hay chính sách. Có người còn nhận xét rằng sách chỉ tập trung vào một số ít ví dụ gây ấn tượng và đôi khi đơn giản hóa các cuộc tranh luận về nguyên nhân của những đợt tuyệt chủng trong quá khứ, chẳng hạn vai trò của con người trong việc các loài thú lớn biến mất. Dù vậy, nhiều người vẫn đánh giá cao cách kể chuyện rõ ràng của sách.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách phù hợp với thanh thiếu niên và người lớn. Sách được viết theo lối cuốn hút, đôi khi hài hước, nhưng chủ đề thì nặng nề. Đây là một lời giới thiệu hay về đa dạng sinh học và biến đổi khí hậu cho bạn đọc phổ thông.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Mùa xuân vắng lặng
Rachel Carson
Việc phun bừa bãi các loại thuốc trừ sâu hóa học mạnh như DDT đang đầu độc chim, cá, đất, nước và cả con người, và nhân loại cần học cách sống cùng thiên nhiên thay vì gây chiến với nó.
🔬 Khoa họcLưỡng nan của loài ăn tạp
Michael Pollan
Bằng cách lần theo bốn bữa ăn từ đất đến đĩa, Michael Pollan cho thấy thực phẩm hiện đại được làm ra như thế nào, và hỏi ta nên ăn gì khi có thể chọn gần như bất cứ thứ gì.
⚖️ Chính trị & xã hộiLược sử vạn vật
Bill Bryson
Bill Bryson muốn hiểu bằng cách nào chúng ta biết được những điều ta biết về vũ trụ, Trái Đất và sự sống, và ông kể câu chuyện ấy qua những con người kỳ lạ, tài giỏi và đôi khi kém may mắn đã tìm ra chúng.
🏛️ Lịch sửBện cỏ thiêng
Robin Wall Kimmerer
Nhà thực vật học kiêm nhà văn người Potawatomi Robin Wall Kimmerer đan quyện trí tuệ của người bản địa, khoa học về thực vật và những câu chuyện cá nhân để cho thấy con người và Trái Đất có thể sống trong một mối quan hệ của lòng biết ơn và sự có qua có lại (reciprocity).
🔬 Khoa họcĐời sống bí ẩn của cây
Peter Wohlleben
Nhà lâm nghiệp Peter Wohlleben mô tả cách cây cối trong rừng trò chuyện với nhau, chia sẻ tài nguyên và chăm sóc nhau, và lập luận rằng chúng ta nên đối xử với cây như những sinh thể sống có đời sống xã hội.
🔬 Khoa họcLược sử thời gian
Stephen Hawking
Một trong những nhà vật lý vĩ đại nhất thế giới giải thích, gần như không dùng toán, những gì chúng ta biết về nguồn gốc, cấu trúc và số phận của vũ trụ, từ vụ nổ Big Bang đến các lỗ đen và bản chất của chính thời gian.
🔬 Khoa họcMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.