Những Cách Thấy

Tên gốc: Ways of Seeing

Từ 13 tuổiđọc 7 phútphê bình nghệ thuậtnghiên cứu văn hóatiểu luận
Lưu ý nội dung bàn về ảnh khỏa thân trong nghệ thuật; bàn về việc phụ nữ bị coi như đối tượng
Tìm mua sách ↓

Một cuốn sách ngắn nổi tiếng cho thấy những gì ta nhìn thấy trong nghệ thuật được định hình bởi những gì ta biết và tin, và bởi việc ai sở hữu, sao chép và bán các hình ảnh.

Giới thiệu

Những Cách Thấy là một cuốn sách của nhà phê bình nghệ thuật người Anh John Berger, xuất bản năm 1972. Sách dựa trên loạt chương trình truyền hình bốn tập cùng tên của đài BBC. Cuốn sách gồm bảy tiểu luận ngắn, trong đó ba bài chỉ gồm hình ảnh, không có chữ, để người đọc tự nhìn và tự suy nghĩ. Sách được thiết kế để dễ đọc và để thách thức quan niệm cho rằng nghệ thuật vĩ đại chỉ thuộc về các chuyên gia. Chủ đề chính của sách là việc nhìn không bao giờ trung lập: những gì ta thấy phụ thuộc vào việc ta là ai và vào thế giới xung quanh ta.

Tóm tắt đầy đủ

1. Ta nhìn trước khi biết nói

Ý chính: Berger mở đầu bằng nhận định rằng ta nhìn trước khi ta biết nói, và những gì ta thấy được định hình bởi những gì ta biết và tin. Cách ta nhìn một bức tranh, một phong cảnh hay một con người không chỉ là chuyện của đôi mắt; đó còn là chuyện của các ý tưởng và lịch sử của ta. Cùng một bức tranh có thể mang những ý nghĩa khác nhau với những người khác nhau.

Ví dụ trong sách: Berger bắt đầu từ một sự thật đơn giản: ta nhận ra thế giới và đặt mình vào đó từ rất lâu trước khi có tên gọi cho mọi vật, và mối quan hệ giữa điều ta thấy với điều ta biết không bao giờ có thể được giải quyết dứt khoát.

Trong cuộc sống: Hai người có thể cùng nhìn một tấm ảnh của lớp học. Một người thấy những kỷ niệm vui, còn người kia thấy một người đã bị bỏ rơi bên lề. Điều ta thấy tùy thuộc vào câu chuyện của mỗi người.

2. Sao chép làm thay đổi ý nghĩa

Ý chính: Ngày xưa, một bức tranh là một vật độc nhất, nằm ở một nơi nhất định, chẳng hạn một nhà thờ hay một nhà nguyện. Từ khi có máy ảnh, nghệ thuật có thể được sao chép và nhìn thấy ở khắp nơi. Điều này làm thay đổi ý nghĩa của bản gốc: nó có thể được nhìn thấy trong một cuốn sách, trên màn hình hay trên một tấm áp phích, bên cạnh những hình ảnh hay chữ nghĩa khác, và ý nghĩa của nó bị nhân lên và bị chia nhỏ.

Ví dụ trong sách: Berger nói rằng nhiều ý tưởng của ông ở đây xuất phát từ một bài tiểu luận của nhà phê bình người Đức Walter Benjamin về tác phẩm nghệ thuật trong thời đại tái tạo bằng máy móc. Ông cho thấy một bức tranh được chiếu trên truyền hình đi vào nhà của từng người xem, nơi nó được bao quanh bởi đồ đạc và vật dụng riêng của gia đình, và mang một ý nghĩa khác trong mỗi ngôi nhà.

Trong cuộc sống: Khi bạn thấy một bức tranh nổi tiếng làm hình nền điện thoại hoặc in trên một chiếc cốc, bạn trải nghiệm nó rất khác với khi xem trong bảo tàng. Cả hai trải nghiệm đều thật, nhưng chúng khác nhau.

3. Tấm màn bí ẩn phủ lên quá khứ

Ý chính: Berger lập luận rằng nhiều định kiến được học về nghệ thuật, như các quan niệm về cái đẹp, thiên tài và thị hiếu, khiến quá khứ khó nhìn rõ hơn, và khiến các tác phẩm nghệ thuật có vẻ xa vời với người bình thường. Ông gọi đó là “sự phủ màn bí ẩn” (mystification), và nói rằng nó ít liên quan đến thứ từ ngữ khó hiểu. Theo ông, đó là quá trình giải thích cho biến mất những điều lẽ ra đã rõ ràng. Ông cho rằng một thiểu số có đặc quyền được hưởng lợi, vì họ có thể dùng quá khứ để biện minh cho vị trí của mình trong xã hội.

Ví dụ trong sách: Ông nêu ví dụ về một công trình nghiên cứu họa sĩ người Hà Lan Frans Hals. Hals là một người già và nghèo khi vẽ các ông bà quản trị của một viện dưỡng lão, những người điều hành chính loại hình từ thiện công cộng mà ông cũng phải nhờ cậy. Nhưng nhà sử học nghệ thuật ấy viết về sự hài hòa của bố cục, và né tránh mối quan hệ giữa họa sĩ và những người ngồi làm mẫu.

Trong cuộc sống: Nếu một hướng dẫn viên bảo tàng khen màu sắc và sự cân đối của một bức tranh nhưng không nói gì về những người trong tranh là ai, hay ai đã trả tiền cho nó, khách tham quan có thể bỏ lỡ câu chuyện con người ngay trong bức tranh.

4. Đàn ông nhìn, phụ nữ bị nhìn

Ý chính: Trong bài tiểu luận về tranh khỏa thân trong hội họa châu Âu, Berger nói rằng suốt nhiều thế kỷ phụ nữ được vẽ như những đối tượng của ham muốn đàn ông, và họ biết mình đang bị nhìn. Ông tóm tắt rằng đàn ông hành động còn phụ nữ xuất hiện: đàn ông nhìn phụ nữ, và phụ nữ tự ngắm mình đang bị nhìn. Người xem mặc nhiên được coi là đàn ông. Ông phân biệt giữa “trần” (naked), tức là ở trạng thái là chính mình, và “khỏa thân” (nude), tức là bị người khác nhìn như một đối tượng phô bày, không được nhìn nhận là chính mình.

Ví dụ trong sách: Ông chỉ ra rằng các họa sĩ thường đưa cho người phụ nữ khỏa thân một chiếc gương và đặt tên bức tranh là “Vanity” (Phù phiếm), qua đó lên án cô vì một điều mà chính họa sĩ và người xem đang thưởng thức. Theo ông, chức năng thật của chiếc gương là khiến cô cùng với người xem coi bản thân mình như một cảnh tượng để ngắm.

Trong cuộc sống: Nhiều quảng cáo và ảnh trên mạng xã hội ngày nay vẫn cho thấy con người, nhất là phụ nữ, tạo dáng để người khác ngắm. Ta có thể tự hỏi bức ảnh ấy được làm ra cho ai.

5. Tranh sơn dầu và tài sản

Ý chính: Berger lập luận rằng tranh sơn dầu phát triển cùng với một xã hội coi trọng việc sở hữu đồ vật. Sức mạnh đặc biệt của nó là làm cho đồ vật trông như có thể chạm vào được, có kết cấu và trọng lượng, nên việc nhờ người vẽ một món đồ phần nào giống như việc mua nó. Nhiều bức tranh sơn dầu cho thấy những gì chủ nhân của chúng có: thức ăn, gia súc, đồ vật và các công trình thuộc về đất đai của họ.

Ví dụ trong sách: Ông xem xét kỹ bức tranh The Ambassadors của Holbein, trong đó mọi bề mặt lông thú, lụa và kim loại dường như mời gọi bàn tay chạm vào, và ông hỏi người đọc rằng những đồ vật được vẽ ấy nói gì về vị trí của hai người đàn ông trong thế giới.

Trong cuộc sống: Một bức ảnh chiếc ô tô hay ngôi nhà mới trên mạng xã hội cũng có tác dụng tương tự. Nó cho mọi người biết ta có gì, và qua đó cho thấy ta muốn được nhìn nhận ra sao.

6. Quảng cáo và sự ghen tị

Ý chính: Trong bài tiểu luận cuối, Berger nói rằng quảng cáo hiện đại dùng ngôn ngữ của nghệ thuật, và khiến người ta cảm thấy mình chưa phải là người mà mình có thể trở thành, để họ mua đồ. Nó bán một giấc mơ, trong đó tương lai luôn tốt đẹp hơn hiện tại.

Ví dụ trong sách: Ông cho thấy các quảng cáo mượn ngôn ngữ của tranh sơn dầu, cùng những dẫn chiếu đến lịch sử và thần thoại. Ông lập luận rằng thực chất chúng nói về niềm hạnh phúc khi được người khác ghen tị, thứ mà ông gọi là vẻ hào nhoáng (glamour), và rằng chúng hứa hẹn một tương lai trong đó ta sẽ khiến người khác phải ghen tị.

Trong cuộc sống: Một quảng cáo điện thoại mới hiếm khi chỉ nói về chiếc điện thoại. Nó nói về việc trở nên sành điệu, thành đạt hay được yêu thương. Nếu nhận ra điều đó, ta có thể quyết định mình có đồng ý hay không.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Những Cách Thấy được coi là đột phá khi loạt chương trình truyền hình và cuốn sách ra đời năm 1972, và nó đã thay đổi cách nhiều người nghĩ về nghệ thuật, hình ảnh và quảng cáo. Một phần, tác phẩm ra đời như một phản hồi trước loạt chương trình truyền hình Civilisation của Kenneth Clark, vốn trình bày một cái nhìn truyền thống hơn về kinh điển nghệ thuật phương Tây. Những bài tiểu luận bằng hình ảnh của sách cho thấy hình ảnh cũng có thể được dùng để lập luận. Cuốn sách cũng góp phần mở ra cuộc thảo luận về việc giới tính, giai cấp và tiền bạc định hình cách ta nhìn, và góp phần định hình ý niệm về cái nhìn của đàn ông (male gaze), một thuật ngữ do nhà phê bình điện ảnh Laura Mulvey đưa ra năm 1975 và các nhà văn nữ quyền về sau dùng để phân tích truyền thông. Cuốn sách vẫn tiếp tục được đọc rộng rãi.

Những ý chính

  • Nhìn là một hành động chủ động. Điều ta thấy được định hình bởi điều ta biết và tin.
  • Hình ảnh đi xa và thay đổi. Bản sao và màn hình làm thay đổi ý nghĩa của nghệ thuật.
  • Nghệ thuật gắn với quyền lực và của cải. Việc ai trả tiền và ai sở hữu nghệ thuật là điều quan trọng.
  • Phụ nữ đã bị nhìn như đối tượng. Nghệ thuật truyền thống mặc nhiên coi người xem là đàn ông.
  • Quảng cáo dùng ngôn ngữ của nghệ thuật. Nó bán những giấc mơ và tạo ra sự ghen tị.

Bài học có thể rút ra

Berger mời ta nhìn kỹ hơn những bức hình quanh mình, trong bảo tàng, trên màn hình và trong quảng cáo, và tự hỏi ai đã làm ra chúng, làm cho ai và vì sao. Thói quen đặt câu hỏi này hữu ích trong một thế giới đầy hình ảnh.

Sách cũng khuyến khích ta tin vào đôi mắt của mình và thấy thoải mái khi thưởng thức và đặt câu hỏi về nghệ thuật, mà không cần chờ một chuyên gia bảo ta phải nghĩ gì. Cuối cùng, sách nhắc ta cẩn trọng với cách hình ảnh định hình cảm nhận của ta về bản thân, và về điều gì là bình thường hay đáng mong muốn.

Phê bình và góc nhìn khác

Một số nhà phê bình cho rằng lập luận của Berger mang tính chính trị quá nhiều, và rút gọn nghệ thuật thành chuyện giai cấp và tiền bạc, bỏ qua vẻ đẹp và sức mạnh cá nhân của nó. Những người khác cho rằng quan điểm của ông về cái nhìn của đàn ông còn hạn hẹp, vì chủ yếu bàn về hội họa sơn dầu châu Âu, chỉ lướt qua các truyền thống khác, và dành rất ít chỗ cho quan điểm của chính phụ nữ. Vì được viết năm 1972, một số ví dụ nay có cảm giác lỗi thời. Dù vậy, đây vẫn là một cuốn sách gợi nhiều suy nghĩ.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Cuốn sách này dành cho bất kỳ ai tò mò về nghệ thuật, truyền thông và quảng cáo, kể cả học sinh, sinh viên và các bạn tuổi teen. Sách ngắn và dễ đọc, với nhiều hình ảnh. Những ai muốn một cuốn lịch sử nghệ thuật chi tiết có thể muốn dùng nó cùng với một cuốn sách khác.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Câu chuyện nghệ thuật

E. H. Gombrich

Gombrich lần theo những truyền thống lớn của nghệ thuật phương Tây, cho thấy các nghệ sĩ đã thừa hưởng những bài toán thị giác, chỉnh sửa các quy ước và học cách để hình ảnh phục vụ những mục đích luôn thay đổi.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Thiết kế lấy người dùng làm trung tâm

Don Norman

Khi người ta lúng túng với một cánh cửa, một cái bếp hay một trang web, lỗi thường nằm ở thiết kế chứ không phải ở người dùng, và thiết kế tốt làm cho hành động đúng trở nên hiển nhiên và khiến sai sót dễ sửa.

💼 Kinh doanh

Giải trí đến chết

Neil Postman

Neil Postman lập luận rằng truyền hình đã biến những cuộc thảo luận nghiêm túc của xã hội thành giải trí, đến mức chính trị, tin tức, tôn giáo và giáo dục đều bị chi phối bởi đòi hỏi phải làm người xem vui, và điều đó đe dọa khả năng suy nghĩ của chúng ta.

⚖️ Chính trị & xã hội

Hành động sáng tạo

Rick Rubin

Rubin trình bày sáng tạo như một cách sống biết đón nhận, trong đó sự chú tâm, sự thử nghiệm và việc gọt giũa có kỷ luật giúp người nghệ sĩ biến những tác phẩm mới chỉ là khả năng thành hình hài thật.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Một căn phòng riêng

Virginia Woolf

Virginia Woolf lập luận rằng một người phụ nữ cần có tiền và một căn phòng riêng, tức là sự độc lập và không gian riêng tư, thì mới viết được tiểu thuyết, và bà giải thích vì sao các nhà văn nữ bị kìm hãm suốt chiều dài lịch sử.

⚖️ Chính trị & xã hội

Viết: Hồi ký về nghề

Stephen King

Stephen King kết hợp lời kể thẳng thắn về hành trình trở thành nhà văn với những lời khuyên thực tế về việc đọc, viết bản nháp, chỉnh sửa và giữ được sức sáng tạo qua những giai đoạn khó khăn.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →