Câu chuyện nghệ thuật

Tên gốc: The Story of Art

Từ 10 tuổiđọc 6 phútlịch sử nghệ thuậtnghệ thuật thị giáclịch sử văn hóa
Tìm mua sách ↓

Gombrich lần theo những truyền thống lớn của nghệ thuật phương Tây, cho thấy các nghệ sĩ đã thừa hưởng những bài toán thị giác, chỉnh sửa các quy ước và học cách để hình ảnh phục vụ những mục đích luôn thay đổi.

Giới thiệu

Câu chuyện nghệ thuật là cuốn lịch sử nghệ thuật nhập môn, đi từ những hình ảnh thời tiền sử và các nền văn minh cổ đại đến thế kỷ hai mươi. E. H. Gombrich không trình bày nghệ thuật như một đoàn diễu hành của những thiên tài đơn lẻ, hay một bước tiến đều đặn về phía sự giống thật. Thay vào đó, ông hỏi các nghệ sĩ và những người đặt hàng đã muốn đạt được điều gì với chất liệu, quy ước và niềm tin họ có trong tay. Sự vững chãi của Ai Cập, lối vẽ sát tự nhiên của Hy Lạp, tính biểu tượng thời trung cổ, phép phối cảnh thời Phục Hưng và những thử nghiệm hiện đại đều trở thành những lời giải khác nhau, chứ không phải các bậc xếp hạng của sự tiến bộ. Cuốn sách được ngưỡng mộ vì sự rõ ràng và sự chú ý sát sao đến từng tác phẩm. Tuy vậy, nhan đề của nó hứa hẹn rộng hơn phạm vi thật sự: dù đã được chỉnh sửa ở các lần tái bản sau, sách vẫn tập trung nặng vào truyền thống châu Âu và dành rất ít chỗ cho phụ nữ cũng như nhiều nền văn hóa ngoài phương Tây.

Tóm tắt đầy đủ

1. Hình ảnh trước khi có khái niệm “nghệ thuật”

Ý chính: Gombrich cho rằng những vật mà ngày nay ta gọi là nghệ thuật vốn phục vụ những mục đích cụ thể từ trước khi có các bảo tàng hiện đại. Tranh thời tiền sử có thể là công cụ của nghi lễ, còn nghệ sĩ Ai Cập dùng những quy ước ổn định để vẽ mỗi bộ phận cơ thể từ góc nhìn rõ nhất của nó. Mục đích của họ không phải một bức ảnh chụp nhanh mà là sự đầy đủ và trật tự bền lâu.

Trong cuộc sống: Khi nhìn một cổ vật, hãy hỏi nó từng được đặt ở đâu và con người đã làm gì xung quanh nó. Một chiếc mặt nạ nghi lễ trưng sau lớp kính từng chuyển động cùng người đeo, tiếng nhạc và khán giả; dáng vẻ của nó trong bảo tàng chỉ là một chương trong cuộc đời của nó.

2. Hy Lạp và La Mã

Ý chính: Các nghệ sĩ Hy Lạp đem những công thức thừa hưởng ra thử với việc quan sát thực tế, khám phá giải phẫu, chuyển động và cách vẽ thu ngắn (foreshortening), nhưng vẫn chọn sự hài hòa lý tưởng. Những người đặt hàng La Mã vận dụng các kỹ năng này vào chân dung, đài tưởng niệm và những câu chuyện công khai thể hiện bản sắc và quyền lực. Những người theo đạo Kitô thuở đầu dùng lại các kỹ thuật cổ điển cho những mục đích tâm linh mới.

Trong cuộc sống: Một bức tượng ở nơi công cộng không bao giờ chỉ là sự trình diễn giải phẫu chính xác. Vị trí, kích thước, dòng chữ khắc và người bảo trợ của nó góp phần quyết định người xem cảm nhận nó như đài tưởng niệm, tuyên truyền, niềm tự hào của thành phố hay mục tiêu của biểu tình phản đối.

3. Các truyền thống thời trung cổ

Ý chính: Các nghệ sĩ châu Âu thời trung cổ thường đặt sự rõ ràng của biểu tượng lên trên ảo giác kiểu cổ điển. Kiến trúc, bản thảo chép tay và kính màu tổ chức việc thờ phụng và dạy các câu chuyện. Những người làm nghệ thuật Gothic thêm vào sự quan sát và cảm xúc, còn các truyền thống Hồi giáo phát triển kiến trúc, thư pháp và hoa văn trang trí có ảnh hưởng lớn, mà cuốn sách nói đến quá ngắn.

Trong cuộc sống: Một nhân vật được vẽ lớn hơn những người xung quanh có thể cho thấy tầm quan trọng của người đó, chứ không phải lỗi phối cảnh. Đọc thứ bậc hình ảnh theo logic của chính nó giúp kỳ vọng hiện đại về sự giống như ảnh chụp không trở thành thước đo duy nhất. Chú thích và bối cảnh kiến trúc có thể xác nhận cách hiểu đó.

4. Những khám phá của thời Phục Hưng

Ý chính: Các nghệ sĩ Ý phát triển phép phối cảnh toán học, việc nghiên cứu giải phẫu và những cách xử lý ánh sáng mới, đồng thời khôi phục các mẫu hình cổ điển. Các họa sĩ miền Bắc theo đuổi hiệu ứng của sơn dầu và những bề mặt tỉ mỉ. Nghề in mở rộng việc lưu hành hình ảnh, và những nghệ sĩ thành công ngày càng đòi được công nhận là người lao động trí tuệ, thay vì chỉ bị coi là thợ thủ công.

Trong cuộc sống: Phép phối cảnh dẫn người xem đến một vị trí được chọn sẵn. Nhiếp ảnh gia, nhà làm phim và người thiết kế trò chơi vẫn đặt đường chân trời và các điểm tụ để kiểm soát kích thước, sự chú ý và cảm giác bước vào một không gian. Đổi vị trí ấy có thể làm cùng một cảnh trông vững vàng hoặc gây mất phương hướng.

5. Những phong cách đối chọi nhau

Ý chính: Xung đột tôn giáo, các triều đình và thị trường nghệ thuật đã tạo ra nhiều nhóm khán giả khác nhau, từ thời Cải cách Tin Lành (Reformation) đến chủ nghĩa Lãng mạn. Tính kịch tính của Baroque, những cảnh sinh hoạt gia đình Hà Lan, sự thanh nhã của Rococo và sự tiết chế của phong cách Tân cổ điển (Neoclassical) đáp ứng những đòi hỏi khác nhau. Khi những lời giải từng được ngưỡng mộ cứng lại thành quy tắc học viện, các nghệ sĩ sau đó nổi lên chống lại chúng.

Trong cuộc sống: Hãy so sánh những tác phẩm làm cho một cung điện, một nhà thờ và một gia đình trung lưu. Sự khác nhau về kích thước, đề tài và cường độ cảm xúc thường dễ hiểu hơn khi biết người đặt hàng và nơi trưng bày ban đầu. Công năng giúp giải thích phong cách mà không thu hẹp sự lựa chọn nghệ thuật thành chuyện kinh tế.

6. Những thử nghiệm của nghệ thuật hiện đại

Ý chính: Nhiếp ảnh làm thay đổi vai trò ghi lại hiện thực vốn có của hội họa. Các họa sĩ Ấn tượng (Impressionists) nghiên cứu ánh sáng thoáng qua; những nghệ sĩ sau đó nhấn mạnh cấu trúc, cảm xúc, giấc mơ hoặc sự trừu tượng. Gombrich xem các phong cách hiện đại là những thử nghiệm với các bài toán thị giác được thừa hưởng, chứ không phải sự tiến bộ tự động hay sự chối bỏ vô nghĩa.

Trong cuộc sống: Trước khi bác bỏ một tác phẩm trừu tượng, hãy liệt kê màu sắc, nhịp điệu, chất liệu và kích thước của nó, rồi hỏi những lựa chọn ấy tạo ra trải nghiệm trực tiếp nào. Hãy so sánh trải nghiệm đó với một tác phẩm tả thực ở gần đó. Cách làm này có thể giúp hiểu rõ hơn, ngay cả khi nó không dẫn đến sự ngưỡng mộ.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Cuốn sách đã đưa nhiều thế hệ độc giả đến với việc phân tích hình ảnh, vì nó làm cho sự thay đổi trong lịch sử trở nên dễ hiểu mà không cần vốn từ chuyên môn. Gombrich làm mẫu một câu hỏi rộng lượng: trước khi gọi một tác phẩm là sơ khai, thiếu thực tế hay kỳ lạ, hãy hỏi nó giải quyết vấn đề gì và những kỳ vọng nào đã định hình nó. Cách tiếp cận ấy có thể biến bảo tàng từ những căn phòng đầy kiệt tác không lời giải thích thành những cuộc trò chuyện xuyên thời gian.

Chính ảnh hưởng của nó cũng làm cho những giới hạn của sách trở nên quan trọng. Với nhiều độc giả, câu chuyện châu Âu không đầy đủ này đã trở thành câu chuyện của nghệ thuật nói chung. Lịch sử nghệ thuật hiện đại đã mở rộng sự chú ý đến các nữ nghệ sĩ, sự trao đổi thời thuộc địa, các truyền thống bản địa, văn hóa vật chất và những thiết chế quyết định thứ gì được vào bảo tàng. Vì vậy, đọc Gombrich một cách có phê phán dạy cùng lúc hai bài học: một câu chuyện mạnh có thể làm sáng tỏ lịch sử đến mức nào, và việc lựa chọn tạo ra một hệ thống tác phẩm chuẩn mực (canon) ra sao.

Những ý chính

  • Nghệ sĩ thừa hưởng các vấn đề và quy ước. Sự đổi mới thường là sửa đổi một ngôn ngữ thị giác sẵn có, chứ không tự nhiên xuất hiện từ hư không.
  • Sự giống thật không phải mục tiêu duy nhất. Sự rõ ràng của biểu tượng, công dụng nghi lễ, sức mạnh cảm xúc và trang trí có thể quan trọng hơn độ chính xác của mắt nhìn.
  • Mục đích định hình hình thức. Sự bảo trợ, tôn giáo, chính trị, công nghệ và nơi trưng bày ảnh hưởng đến diện mạo của nghệ thuật.
  • Phong cách không phải tiến bộ đơn giản. Tác phẩm đến sau không mặc nhiên tốt hơn; nó đáp ứng những nhu cầu khác.
  • Mọi cuốn lược sử đều có chọn lọc. Một câu chuyện rõ ràng vẫn có thể bỏ sót những nghệ sĩ, vùng đất và hình thức đáng được đặt ở trung tâm.

Bài học có thể rút ra

Khi xem một tác phẩm nghệ thuật lạ, hãy bắt đầu bằng quan sát trước khi đánh giá. Hãy nhận ra chất liệu, kích thước, những hình dạng lặp lại, các điểm nhấn và nơi mà vật được làm ra để đặt ở đó. Sau đó hãy hỏi những người xem đầu tiên của nó có thể nhận ra những quy ước thị giác nào. Quá trình này không đòi hỏi bạn phải thích mọi tác phẩm; nó giúp sự đánh giá có căn cứ hơn.

Cuốn sách cũng đưa ra một mô hình thực tế cho sự sáng tạo. Hãy nghiên cứu kỹ các lời giải trước đó, nhận ra chỗ chúng không còn phục vụ mục đích nào, và thay đổi chúng một cách có chủ ý. Đồng thời, độc giả nên tự mở rộng vượt ra ngoài tấm bản đồ của Gombrich. Chú thích ở bảo tàng, các công trình của chuyên gia đến từ những nền văn hóa được nhắc đến, và những cuốn lược sử tập trung vào phụ nữ hay sự trao đổi toàn cầu có thể cho thấy một câu chuyện duy nhất đã để lại bên ngoài khung hình của nó nhiều đến thế nào.

Phê bình và góc nhìn khác

Hạn chế nghiêm trọng nhất là phạm vi. Câu chuyện ưu tiên hội họa, điêu khắc và kiến trúc châu Âu, ít khi chú ý bền bỉ đến châu Phi, châu Mỹ, châu Đại Dương, phần lớn châu Á hay sự trao đổi toàn cầu. Các nữ nghệ sĩ hiếm đến đáng chú ý, và những vật phẩm của giới tinh hoa lấn át nghệ thuật dân gian, trang trí và ứng dụng.

Mô hình giải quyết vấn đề của Gombrich có thể làm nhẹ đi vai trò của chinh phục, khai thác, lao động và quyền lực thể chế. Sự tự tin và tính dễ tiếp cận của sách có thể khiến những lựa chọn trông trung lập, trong khi chúng phản ánh một hệ thống tác phẩm chuẩn mực của giữa thế kỷ hai mươi. Các lần tái bản sau cải thiện phần nào độ bao quát nhưng không biến cuốn sách thành một lịch sử toàn cầu.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Đây là điểm khởi đầu dễ tiếp cận cho thiếu niên và người lớn mới làm quen với lịch sử nghệ thuật. Những độc giả thích bảo tàng hoặc muốn hiểu sự thay đổi của phong cách châu Âu sẽ được lợi nhiều nhất. Nên đọc kèm các lịch sử nghệ thuật toàn cầu và theo quan điểm nữ quyền, chứ không coi đây là một cuốn khảo cứu đầy đủ.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Những Cách Thấy

John Berger

Một cuốn sách ngắn nổi tiếng cho thấy những gì ta nhìn thấy trong nghệ thuật được định hình bởi những gì ta biết và tin, và bởi việc ai sở hữu, sao chép và bán các hình ảnh.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Hành động sáng tạo

Rick Rubin

Rubin trình bày sáng tạo như một cách sống biết đón nhận, trong đó sự chú tâm, sự thử nghiệm và việc gọt giũa có kỷ luật giúp người nghệ sĩ biến những tác phẩm mới chỉ là khả năng thành hình hài thật.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Câu chuyện triết học

Will Durant

Will Durant giới thiệu các triết gia lớn của phương Tây qua những tiểu sử sinh động, cho thấy cuộc đời và thời đại của mỗi nhà tư tưởng đã định hình những ý tưởng mà đến nay vẫn đáng để ta suy ngẫm.

🕊️ Triết học & tôn giáo

Viết: Hồi ký về nghề

Stephen King

Stephen King kết hợp lời kể thẳng thắn về hành trình trở thành nhà văn với những lời khuyên thực tế về việc đọc, viết bản nháp, chỉnh sửa và giữ được sức sáng tạo qua những giai đoạn khó khăn.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Từng con chim một

Anne Lamott

Một cuốn hướng dẫn viết văn ấm áp và hài hước, khuyên bạn bắt đầu từ những bước nhỏ, cho phép mình viết dở, và chú ý đến cuộc sống.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Các yếu tố của phong cách

William Strunk Jr. and E. B. White

Cuốn sổ tay viết lách gọn nhẹ này đề cao cách dùng ngôn ngữ chuẩn mực, câu văn tiết kiệm, ngôn từ cụ thể và việc chỉnh sửa có chủ đích, dù đôi khi nó trình bày những sở thích văn phong còn gây tranh cãi như thể đó là quy tắc chung cho mọi người.

🎨 Nghệ thuật & sáng tạo

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →