Các yếu tố của phong cách
Tên gốc: The Elements of Style
Cuốn sổ tay viết lách gọn nhẹ này đề cao cách dùng ngôn ngữ chuẩn mực, câu văn tiết kiệm, ngôn từ cụ thể và việc chỉnh sửa có chủ đích, dù đôi khi nó trình bày những sở thích văn phong còn gây tranh cãi như thể đó là quy tắc chung cho mọi người.
Giới thiệu
Các yếu tố của phong cách khởi đầu là cuốn hướng dẫn dùng trong lớp học do William Strunk Jr. tự in riêng năm 1918, rồi nổi tiếng nhờ ấn bản mở rộng năm 1959 của E. B. White và các lần sửa đổi sau đó. Những quy tắc ngắn gọn của sách bao quát dấu câu, ngữ pháp, cách bố cục bài viết và văn phong; sách thúc giục người viết bỏ những từ không cần thiết, ưu tiên cấu trúc chủ động và làm cho cấu trúc đoạn văn hiện rõ. Sự tự tin và những ví dụ dễ nhớ của cuốn sách đã ảnh hưởng đến nhiều thế hệ học sinh, sinh viên. Tuy vậy, cách dùng tiếng Anh thay đổi theo thời gian, mỗi thể loại có những nhu cầu riêng, và nhiều điều sách chủ trương bị các nhà ngôn ngữ học và biên tập viên chuyên nghiệp phản đối. Sách phát huy tác dụng nhất khi được dùng như một danh sách kiểm tra lúc chỉnh sửa và như bản trình bày lịch sử về một truyền thống viết văn sáng sủa, chứ không phải một bản mô tả ngữ pháp không thể sai. Người đọc nên xem kỹ ấn bản mình đang cầm, vì bản gốc của Strunk và các bản của Strunk và White không giống hệt nhau.
Tóm tắt đầy đủ
1. Các quy tắc cơ bản về dấu câu và ngữ pháp (usage)
Ý chính: Sách điểm qua các quy ước về dấu câu và ngữ pháp, chẳng hạn sở hữu cách, dấu phẩy trong một chuỗi liệt kê, các thành phần xen vào câu, mệnh đề độc lập và sự hòa hợp giữa các thành phần câu. Sự nhất quán giúp người đọc nhận ra cấu trúc câu mà không phải dừng lại để tự dựng lại nó.
Trong cuộc sống: Khi soát lỗi, hãy kiểm tra từng nhóm một: trước tiên là ranh giới giữa các câu, rồi đến dấu phẩy, rồi đến sự hòa hợp. Mỗi lượt đọc tập trung vào một loại lỗi sẽ bắt lỗi chắc tay hơn việc cố nhận ra mọi lỗi có thể xảy ra cùng một lúc. Hãy ghi lại những lỗi hay tái diễn để lần rà soát bản nháp hoàn chỉnh tiếp theo chú ý có chủ đích đến chúng.
2. Nguyên tắc bố cục bài viết
Ý chính: Strunk và White khuyên chọn một cấu trúc phù hợp, coi đoạn văn là đơn vị của bài viết và mở đầu mỗi đoạn bằng những tín hiệu cho biết mục đích của nó. Những từ có liên quan nên đặt đủ gần nhau để người đọc thấy mối liên hệ giữa chúng.
Trong cuộc sống: Hãy viết một nhãn dài năm từ ở lề bên cạnh mỗi đoạn. Nếu vài nhãn lặp lại hoặc trình tự thiếu logic, hãy sắp xếp lại hoặc gộp các đoạn trước khi gọt giũa từng câu. Cách lập dàn ý ngược (reverse outline) đơn giản này nhanh chóng phơi bày những vấn đề về cấu trúc mà lời văn trau chuốt có thể che đi tạm thời.
3. Bỏ những từ thừa
Ý chính: Nguyên tắc nổi tiếng nhất của cuốn sách đòi hỏi mỗi từ đều phải có tác dụng. Nó nhắm vào những lời mở đầu rỗng, những chỗ lặp lại cùng một ý và những cụm từ vòng vo thay cho một động từ trực tiếp. Viết gọn không có nghĩa là viết câu cụt lủn; nó có nghĩa là bỏ đi những phần không làm được việc gì hữu ích.
Trong cuộc sống: Hãy so sánh “there are many people who believe” với “many people believe” (tức “có nhiều người tin rằng” với “nhiều người tin rằng”). Tìm trong bản nháp những khung câu lặp lại như “the fact that” (thực tế là), và sửa lại khi dạng ngắn hơn giữ được nghĩa và giọng điệu. Hãy giữ lại phần lặp có chủ ý khi nó tạo nhấn mạnh, nhịp điệu hoặc sự liên kết.
4. Ngôn từ chủ động và cụ thể
Ý chính: Câu chủ động (active voice) thường chỉ rõ ai là người làm và đem lại năng lượng cho lời văn, còn danh từ cụ thể và chi tiết quan sát được thường rõ hơn những khái niệm trừu tượng mơ hồ. Sách không coi câu bị động là sai ngữ pháp; lời khuyên mạnh nhất của sách là hãy chọn cấu trúc một cách có ý thức.
Trong cuộc sống: Với câu “hạn chót đã bị bỏ lỡ”, câu bị động che giấu ai chịu trách nhiệm, còn “nhà cung cấp đã bỏ lỡ hạn chót” chỉ rõ người ấy. Nhưng “các mẫu đã bị nhiễm bẩn” có thể phù hợp khi chưa biết nguyên nhân hoặc khi muốn nhấn mạnh vào các mẫu. Hãy sửa theo trọng tâm thông tin cần truyền đạt, chứ không theo một lệnh cấm máy móc.
5. Những cách diễn đạt hay bị dùng sai
Ý chính: Sách liệt kê những từ và cụm từ mà nó cho là bị nhầm lẫn, phóng đại hoặc không phù hợp. Một số mục chỉ ra những khác biệt có thật; số khác thì áp đặt những sở thích mà các từ điển và biên tập viên hiện nay không còn coi là quy tắc. Vì vậy bằng chứng về cách dùng thực tế nên bổ sung cho uy tín của cuốn sách.
Trong cuộc sống: Khi gặp một cách diễn đạt còn tranh cãi, hãy tra một cuốn từ điển hiện hành, xem các ví dụ cách dùng và tham khảo quy chuẩn văn phong của ấn phẩm liên quan. Hãy sửa cho phù hợp với độc giả thật, đừng cho rằng một cuốn cẩm nang đã nhiều tuổi thì sở thích của nó trở thành chân lý vĩnh cửu. Hãy phân biệt quy chuẩn riêng của một tòa soạn hay tổ chức với điều bắt buộc về ngữ pháp.
6. Một cách tiếp cận văn phong
Ý chính: Phần sau của White khuyến khích sự tự nhiên, tự tin, rõ ràng và tôn trọng người đọc. Người viết nên tránh bắt chước, nói quá, dùng biệt ngữ thời thượng và giải thích dài dòng, đồng thời phát triển giọng văn riêng qua luyện tập bền bỉ chứ không bằng những mánh khóe trang trí.
Trong cuộc sống: Hãy nêu độc giả và mục đích của bản nháp trong một câu. Sau đó bỏ đi những chỗ làm ra vẻ uyên bác cản trở mục đích ấy, nhưng giữ lại những thuật ngữ người đọc cần và định nghĩa chúng ở lần dùng đầu tiên. Lối viết tự nhiên vẫn nên khác nhau cho phù hợp giữa một bài tiểu luận cá nhân và một quy trình an toàn.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Rất ít sách hướng dẫn viết gói được nhiều nguyên tắc dễ nhớ vào một dung lượng ngắn đến vậy. Nhờ nhấn mạnh cấu trúc và chỉnh sửa, sách cho người mới bắt đầu những việc cụ thể để làm, trong khi lời khuyên “hãy viết cho rõ” nếu đứng một mình thì quá mơ hồ. Cuốn sách cũng ảnh hưởng đến văn hóa trong lớp học và trong giới biên tập, vượt xa khóa học ban đầu của nó ở Cornell.
Chính ảnh hưởng ấy làm cho việc đọc phê phán trở nên thiết yếu. Một châm ngôn mạnh mẽ có thể cải thiện câu này nhưng làm hỏng câu khác nếu áp dụng mà không nhìn bối cảnh. Giá trị thật của cuốn sách là khiến người viết xem xét các lựa chọn của mình. Người đọc hiện đại có thể giữ lại sự tiết kiệm của sách, đồng thời thay việc tuân theo cứng nhắc bằng những bằng chứng từ thể loại, độc giả, cách dùng đương đại và khả năng tiếp cận.
Những ý chính
- Cấu trúc giúp người đọc định hướng. Mục đích của mỗi đoạn và thứ tự hợp lý nên hiện rõ.
- Viết gọn là bỏ phần lãng phí, không bỏ cá tính. Những từ hạn định cần thiết, nhịp điệu và bối cảnh vẫn có chỗ của chúng.
- Câu chủ động là một lựa chọn, không phải luật. Dùng nó khi người thực hiện hành động quan trọng; dùng câu bị động thì phải có lý do.
- Chi tiết cụ thể giúp hiểu rõ hơn. Ngôn từ cụ thể thường làm cho các nhận định dễ kiểm chứng và dễ nhớ hơn.
- Sách về cách dùng ngôn ngữ cần được cập nhật. Từ điển, kho ngữ liệu và quy chuẩn văn phong hiện hành có thể đảo ngược những sở thích được thừa hưởng.
Bài học có thể rút ra
Hãy dùng cuốn sách khi chỉnh sửa, đừng để các quy tắc của nó cắt ngang từng quyết định lúc đang viết nháp. Bắt đầu từ cách tổ chức, rồi đến độ rõ ràng của câu, rồi đến dấu câu và cách dùng từ. Với mỗi thay đổi, hãy hỏi nó ngăn được sự nhầm lẫn nào. Nếu không có câu trả lời, thay đổi ấy có thể chỉ là sở thích chứ không phải sự cải thiện.
Hãy lập một bộ tài liệu tham khảo nhỏ: một cuốn từ điển hiện hành, một cẩm nang văn phong phù hợp với lĩnh vực của bạn và những ví dụ từ các tác giả đương đại được tôn trọng. Khi các nguồn có thẩm quyền bất đồng, hãy chọn một cách và giữ nhất quán cho độc giả của mình. Văn rõ ràng không phải lúc nào cũng ngắn hay giản dị; sự chính xác của pháp luật, sự thận trọng của khoa học và nhịp điệu của văn chương có thể cần những dạng mà cuốn sách không khuyến khích.
Phê bình và góc nhìn khác
Các nhà ngôn ngữ học và biên tập viên đã phản bác cả những nhận định về thực tế lẫn những quy định cứng nhắc trong sách. Một số cấu trúc bị lên án thực ra là tiếng Anh chuẩn, còn câu bị động đôi khi bị nhận diện sai hoặc bị đổ lỗi oan. Lý tưởng về một lối viết “sạch” duy nhất có thể gạt ra bên lề các phương ngữ, truyền thống tu từ và sự phức tạp có chủ đích.
Cuốn sách cũng ra đời trước thời giao tiếp số và những thực hành về khả năng tiếp cận hiện đại. Các quy tắc của nó không giải quyết được câu hỏi về ngôn ngữ hòa nhập, việc đọc lướt trên web, việc địa phương hóa hay tài liệu chuyên ngành. Coi câu nào cũng là thứ cần nén ngắn lại có thể làm mất đi sắc thái và nhịp điệu.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách gọn này phù hợp với học sinh, sinh viên và người viết muốn có một danh sách kiểm tra dễ nhớ khi chỉnh sửa. Hãy dùng ấn bản hiện đại và đối chiếu những lời khuyên còn tranh cãi với các tài liệu hiện hành. Những ai nghiên cứu ngữ pháp một cách khoa học hoặc viết trong các thể loại chuyên biệt sẽ cần tham khảo thêm nhiều nguồn khác.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Viết: Hồi ký về nghề
Stephen King
Stephen King kết hợp lời kể thẳng thắn về hành trình trở thành nhà văn với những lời khuyên thực tế về việc đọc, viết bản nháp, chỉnh sửa và giữ được sức sáng tạo qua những giai đoạn khó khăn.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoTừng con chim một
Anne Lamott
Một cuốn hướng dẫn viết văn ấm áp và hài hước, khuyên bạn bắt đầu từ những bước nhỏ, cho phép mình viết dở, và chú ý đến cuộc sống.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoCâu chuyện nghệ thuật
E. H. Gombrich
Gombrich lần theo những truyền thống lớn của nghệ thuật phương Tây, cho thấy các nghệ sĩ đã thừa hưởng những bài toán thị giác, chỉnh sửa các quy ước và học cách để hình ảnh phục vụ những mục đích luôn thay đổi.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoNhững Cách Thấy
John Berger
Một cuốn sách ngắn nổi tiếng cho thấy những gì ta nhìn thấy trong nghệ thuật được định hình bởi những gì ta biết và tin, và bởi việc ai sở hữu, sao chép và bán các hình ảnh.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoHành động sáng tạo
Rick Rubin
Rubin trình bày sáng tạo như một cách sống biết đón nhận, trong đó sự chú tâm, sự thử nghiệm và việc gọt giũa có kỷ luật giúp người nghệ sĩ biến những tác phẩm mới chỉ là khả năng thành hình hài thật.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoThư gửi một nhà thơ trẻ
Rainer Maria Rilke
Trong một loạt thư gửi một chàng trai trẻ mới tập làm thơ, nhà thơ lớn người Áo Rilke, người viết bằng tiếng Đức, đưa ra những lời khuyên về sự cô độc, lòng kiên nhẫn, tình yêu và đời sống nội tâm của người làm nghệ thuật.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.