Từng con chim một
Tên gốc: Bird by Bird: Some Instructions on Writing and Life
Một cuốn hướng dẫn viết văn ấm áp và hài hước, khuyên bạn bắt đầu từ những bước nhỏ, cho phép mình viết dở, và chú ý đến cuộc sống.
Giới thiệu
Bird by Bird là một cuốn sách về viết văn của nhà tiểu thuyết và tiểu luận người Mỹ Anne Lamott, xuất bản năm 1994. Sách vừa là cẩm nang hướng dẫn vừa là hồi ký, và dựa trên nhiều năm dạy viết và viết lách của Lamott. Nhan đề bắt nguồn từ câu chuyện về anh trai của bà, người khi mới mười tuổi đã bị bài báo cáo ở trường về các loài chim làm cho choáng ngợp, và được cha dặn hãy làm nó “từng con chim một” (bird by bird). Sách đưa ra những lời khuyên thực tế, nhưng cũng nói về nỗi sợ, chủ nghĩa cầu toàn và lòng can đảm để nói lên sự thật. Sách được các nhà văn yêu mến, và cả nhiều người không hề viết lách cũng yêu thích.
Tóm tắt đầy đủ
1. Làm từng con chim một
Ý chính: Một nhiệm vụ lớn, như viết một cuốn sách, có thể có vẻ bất khả thi nếu ta nhìn vào toàn bộ nó. Cách làm là chia nó thành những phần nhỏ và chỉ làm phần kế tiếp. Bạn không cần thấy cả con đường, chỉ cần thấy bước tiếp theo.
Ví dụ trong sách: Lamott kể câu chuyện về anh trai mình, khi ấy mười tuổi và có một bài báo cáo về các loài chim phải nộp vào ngày hôm sau. Anh đã có ba tháng để viết, nhưng vẫn chưa bắt đầu. Cha của họ, một nhà văn, an ủi anh bằng lời khuyên đã đặt tên cho cuốn sách.
Trong cuộc sống: Nếu bạn có một dự án lớn ở trường hoặc một việc lớn ở chỗ làm, hãy lập danh sách những bước nhỏ nhất. Hãy làm một bước ngay hôm nay, như viết tiêu đề hoặc đoạn đầu tiên.
2. Cho phép mình viết dở
Ý chính: Lamott nói rằng mọi nhà văn giỏi đều viết bản nháp đầu thô ráp. Bản nháp đầu không cần phải hay. Nó chỉ cần được viết ra giấy, để bạn có thứ mà làm việc tiếp. Nếu bạn cố làm cho nó hoàn hảo ngay lần đầu, rất có thể bạn sẽ chẳng viết gì cả.
Ví dụ trong sách: Bà đã quen với việc bỏ đi phần lớn bản nháp đầu. Bà kể rằng khi viết bài đánh giá nhà hàng, bà thường viết một đoạn đầu rất tệ, không cho ai xem, dừng lại trong ngày hôm đó và sửa nó vào sáng hôm sau.
Trong cuộc sống: Khi phải viết một email hay một bài luận, hãy đặt đồng hồ hẹn giờ và viết bất cứ điều gì chợt nghĩ ra, không dừng lại để chỉnh sửa. Bạn có thể sửa sau.
3. Những bài tập ngắn
Ý chính: Để khỏi bị choáng ngợp, hãy tự giao cho mình một nhiệm vụ nhỏ và rõ ràng. Lamott giữ trên bàn một khung ảnh nhỏ rộng một inch, nhắc bà rằng bà chỉ cần viết những gì nhìn thấy qua đó, chẳng hạn một đoạn văn.
Ví dụ trong sách: Bà nhắc lại lời của một nhà văn rằng viết tiểu thuyết giống như lái xe trong đêm: bạn chỉ thấy được xa đến đâu đèn pha chiếu tới, nhưng bạn vẫn có thể đi hết cả chuyến theo cách đó.
Trong cuộc sống: Thay vì “dọn cả nhà”, hãy thử “dọn một ngăn kệ”. Những mục tiêu nhỏ dễ bắt đầu hơn, và bắt đầu là phần khó nhất.
4. Lắng nghe và chú ý
Ý chính: Viết bắt đầu từ việc chú ý đến con người, địa điểm và cảm xúc. Lamott nói rằng văn hay bắt đầu từ việc nhìn kỹ thế giới và con người, bằng sự tôn trọng và sự ngạc nhiên. Văn hay được dựng nên từ những chi tiết như thế.
Ví dụ trong sách: Bà nói rằng nhà văn cần sự tôn trọng dành cho người khác và một cái nhìn trung thực nhưng nhân hậu về chính mình, điều mà bà gọi là thái độ quan sát từ một khoảng cách đầy cảm thông (compassionate detachment), và rằng điều này cần được luyện tập đều đặn, như huấn luyện một chú chó con. Bà cũng khuyên người mới bắt đầu hãy khởi sự từ những ký ức thời thơ ấu, và bà yêu cầu học trò viết về những bữa trưa ở trường, đề tài có thể gợi lên một lượng chất liệu đáng ngạc nhiên.
Trong cuộc sống: Trong một tuần, hãy mang theo một cuốn sổ nhỏ và mỗi ngày ghi lại một điều bạn để ý thấy, như một câu nói tình cờ nghe được hay một mùi hương. Bạn sẽ thấy việc miêu tả thế giới trở nên dễ hơn.
5. Chủ nghĩa cầu toàn và những giọng nói trong đầu
Ý chính: Kẻ thù của nhà văn, Lamott nói, là người phê bình bên trong (inner critic), tập hợp những giọng nói bảo rằng bài viết của bạn chẳng ra gì và bạn không có gì để nói. Bà gọi chủ nghĩa cầu toàn là chướng ngại chính giữa nhà văn và một bản nháp đầu thô ráp, và bà gợi ý hãy đối xử với tác phẩm của mình tử tế như khi đối xử với tác phẩm của một người bạn.
Ví dụ trong sách: Bà gọi tiếng ồn trong đầu nhà văn là Đài phát thanh KFKD. Một giọng loa vang lên những lời khen rằng bạn đặc biệt đến thế nào, còn giọng kia cứ nhấn mạnh vào lỗi lầm và thất bại của bạn, khiến bạn không nghe được trực giác của mình. Bà gợi ý hãy nhận ra rằng chiếc đài đang bật và làm nó dịu đi bằng một nghi thức, như một lời cầu nguyện ngắn, và bằng việc chú ý đến hơi thở. Ở một chương khác, bà mô tả việc tưởng tượng những giọng phê bình như những con chuột trong một cái lọ, vặn to âm lượng trong một phút rồi vặn nhỏ lại.
Trong cuộc sống: Khi nhận ra một ý nghĩ gay gắt, như “mình làm việc này dở quá”, bạn có thể nói, “Đó chỉ là cái giọng ấy thôi”, rồi làm thêm một bước nhỏ nữa.
6. Viết cho chính mình, và chia sẻ
Ý chính: Lamott nói rằng viết là một cách để hiểu cuộc sống, và để tặng một món quà cho người khác. Bà khuyến khích người viết hãy thành thật và chia sẻ tác phẩm với những người sẽ tử tế, dù nó không được xuất bản. Giá trị của việc viết không chỉ nằm ở kết quả.
Ví dụ trong sách: Bà mô tả những nhóm viết văn giúp các thành viên có hạn chót và có sự nâng đỡ vào những ngày tồi tệ, và bà nói rằng một người đọc thành thật nhưng nhẹ nhàng cho các bản nháp của bạn có giá trị rất lớn. Bà gọi lòng ghen tị là một rủi ro nghề nghiệp của người viết, và nói rằng nói ra về nó, cùng việc biến nó thành chất liệu, có thể giúp ích.
Trong cuộc sống: Hãy tìm một người bạn đáng tin cậy hoặc một nhóm nhỏ để đọc bài viết của bạn, hoặc các bức vẽ hay dự án của bạn, và cho nhau những nhận xét vừa khích lệ vừa thành thật.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Bird by Bird đã trở thành một cuốn sách được yêu thích về nghề viết, và nhiều người viết mới đã đọc nó. Sách nổi bật vì mang tính khích lệ và hài hước, và vì coi nỗi sợ và sự tự nghi ngờ là một phần của quá trình viết. Nhiều độc giả nói rằng những lời khuyên của sách về cách bắt đầu và cách đối xử tử tế với bản thân đã giúp họ hoàn thành một dự án. Những chương ngắn, như những mẩu chuyện, giúp ta dễ đọc lướt qua từng phần, và lời khuyên của sách vươn xa hơn việc viết, đến bất kỳ ai đối diện với một nhiệm vụ lớn, đáng sợ. Giọng văn chân thật của Lamott khiến đây là những lời khuyên nói về cuộc sống nhiều hơn là về quy tắc.
Những ý chính
- Những bước nhỏ thắng những kế hoạch lớn. Hãy làm việc nhỏ kế tiếp.
- Bản nháp dở là chuyện bình thường. Bạn chỉ có thể sửa những gì đã có trên trang giấy.
- Hãy chú ý. Chi tiết làm cho việc viết, và cuộc sống, phong phú hơn.
- Người phê bình bên trong không phải là ông chủ. Hãy học cách sống chung với nó.
- Viết là một món quà. Nó giúp bạn và giúp người khác.
Bài học có thể rút ra
Bạn không cần là nhà văn mới dùng được cuốn sách này. Những lời khuyên về việc chia nhỏ các việc lớn, tha thứ cho bản thân vì những lần thử đầu chưa hoàn hảo, và để ý đến những gì xung quanh có ích cho bất kỳ ai cảm thấy bế tắc. Một học sinh đang đối mặt với một bài luận, một người đi làm với một bản báo cáo dài, hay một bậc cha mẹ với một đống việc nhà đều có thể hưởng lợi từ ý tưởng “từng con chim một”.
Cuốn sách cũng dạy rằng sự sáng tạo đến từ sự thành thật, và từ việc sẵn lòng chấp nhận một chút bừa bộn. Nếu bạn muốn bắt đầu một thói quen sáng tạo, hãy bắt đầu bằng mười phút mỗi ngày. Dần dần, bạn sẽ thấy sự tự tin của mình lớn lên, và bạn có nhiều điều để nói hơn mình tưởng.
Phê bình và góc nhìn khác
Một số độc giả thấy sách quá dông dài, với những câu chuyện lan man lạc đề, còn những người khác thấy sách thiếu những lời khuyên có hệ thống mà họ mong muốn về cốt truyện, xuất bản hay văn phong. Sự hài hước của Lamott và những điều bà nhắc đến về đời mình, kể cả đức tin tôn giáo của bà, có thể không hợp với tất cả mọi người. Một vài nhà văn nói rằng lời khuyên của bà phù hợp với lối viết cá nhân, văn chương hơn là với tiểu thuyết thể loại hay viết lách chuyên nghiệp. Cuốn sách cũng ra đời từ đầu những năm 1990, và hầu như không nói gì về thế giới số.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho bất kỳ ai viết, hoặc muốn viết, cũng như bất kỳ ai cảm thấy bị chặn lại bởi chủ nghĩa cầu toàn. Sách dễ đọc, với những chương ngắn. Những ai muốn một cẩm nang kỹ thuật về xuất bản hay ngữ pháp nên tìm ở nơi khác, nhưng những ai cần được khích lệ sẽ rất thích nó.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Viết: Hồi ký về nghề
Stephen King
Stephen King kết hợp lời kể thẳng thắn về hành trình trở thành nhà văn với những lời khuyên thực tế về việc đọc, viết bản nháp, chỉnh sửa và giữ được sức sáng tạo qua những giai đoạn khó khăn.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoHành động sáng tạo
Rick Rubin
Rubin trình bày sáng tạo như một cách sống biết đón nhận, trong đó sự chú tâm, sự thử nghiệm và việc gọt giũa có kỷ luật giúp người nghệ sĩ biến những tác phẩm mới chỉ là khả năng thành hình hài thật.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoSự liều lĩnh vĩ đại
Brene Brown
Nhà nghiên cứu Brené Brown lập luận rằng sự dễ tổn thương (vulnerability), tức sẵn sàng xuất hiện và để người khác nhìn thấy mình khi kết quả còn bất định, không phải là yếu đuối mà là nền tảng của lòng can đảm, sự gắn kết và óc sáng tạo.
🌱 Phát triển bản thânCác yếu tố của phong cách
William Strunk Jr. and E. B. White
Cuốn sổ tay viết lách gọn nhẹ này đề cao cách dùng ngôn ngữ chuẩn mực, câu văn tiết kiệm, ngôn từ cụ thể và việc chỉnh sửa có chủ đích, dù đôi khi nó trình bày những sở thích văn phong còn gây tranh cãi như thể đó là quy tắc chung cho mọi người.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoCon đường của người nghệ sĩ
Julia Cameron
Julia Cameron đưa ra một chương trình mười hai tuần, dựa trên việc viết "trang buổi sáng" (morning pages) và một "buổi hẹn nghệ sĩ" (artist date) mỗi tuần, để giúp mọi người gỡ nút thắt cho khả năng sáng tạo bằng cách lấy lại sự tự tin, tìm lại cảm giác an toàn và thoát khỏi nỗi sợ cùng những lời chỉ trích.
🌱 Phát triển bản thânCâu chuyện nghệ thuật
E. H. Gombrich
Gombrich lần theo những truyền thống lớn của nghệ thuật phương Tây, cho thấy các nghệ sĩ đã thừa hưởng những bài toán thị giác, chỉnh sửa các quy ước và học cách để hình ảnh phục vụ những mục đích luôn thay đổi.
🎨 Nghệ thuật & sáng tạoMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.