Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân đạo
Tên gốc: L'existentialisme est un humanisme
Trong một bài giảng tại Paris năm 1945, Jean-Paul Sartre giải thích và bênh vực chủ nghĩa hiện sinh, cho rằng con người không có một bản tính định sẵn, ta tự tạo nên mình qua những lựa chọn, và tự do ấy kéo theo trách nhiệm trọn vẹn.
Giới thiệu
Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân đạo là một văn bản ngắn dựa trên bài giảng công khai mà Sartre trình bày vào tháng 10 năm 1945, ngay sau khi Thế chiến thứ hai kết thúc, và được xuất bản vào năm sau. Sartre là nhà triết học, tiểu thuyết gia và nhà viết kịch người Pháp, lúc ấy đã nổi tiếng. Khi đó, chủ nghĩa hiện sinh là một trào lưu thời thượng nhưng bị hiểu sai nhiều, bị một số tín hữu Kitô giáo và người cộng sản buộc tội là u ám, là triết học của sự tuyệt vọng thụ động, hoặc là giấy phép để sống tùy thích. Sartre muốn giải thích nó bằng lời lẽ giản dị và đáp lại những lời chỉ trích ấy. Về sau ông hối tiếc vì đã cho xuất bản bài giảng và tách mình khỏi một số phần của nó, nhưng đây vẫn là một trong những lối vào dễ nhất để tìm hiểu tư tưởng của ông.
Tóm tắt đầy đủ
1. Hiện sinh có trước bản chất
Ý chính: Câu then chốt của bài giảng là: với con người, hiện sinh có trước bản chất (existence precedes essence). Sartre nói về chủ nghĩa hiện sinh vô thần, và ông thừa nhận cũng có những nhà hiện sinh theo Kitô giáo. Ông nêu ví dụ chiếc dao rọc giấy: nó được làm ra theo một ý niệm trong đầu người thợ, nên bản chất của nó, tức là mục đích sử dụng, có trước khi nó tồn tại. Nhưng với con người thì không có người thợ nào như vậy. Trước hết ta tồn tại, xuất hiện trên đời, rồi sau đó mới tự xác định mình bằng những gì mình làm. Không có một bản tính con người cố định nào quyết định trước ta là ai.
Trong cuộc sống: Một công cụ được làm ra để phục vụ một mục đích, nhưng bạn không sinh ra với sẵn một mục đích mà bạn phải theo.
2. Ta là những gì ta tự làm nên mình
Ý chính: Vì không có bản tính định sẵn, con người chẳng là gì khác ngoài tổng những hành động và lựa chọn của mình. Sartre nói rằng người ta là những gì họ hướng tới, tự đặt ra cho mình. Người hèn nhát không sinh ra đã hèn nhát, mà tự biến mình thành như vậy bằng những hành vi hèn nhát, và người ấy vẫn có thể trở nên khác đi. Cách nhìn này đặt trách nhiệm lên từng cá nhân, vì ta không thể đổ lỗi cho di truyền, môi trường hay số phận về cách mình phản ứng với hoàn cảnh. Sartre không nói rằng hoàn cảnh hay sự cưỡng ép biến mất, mà chỉ nói rằng ta chịu trách nhiệm về lập trường của mình trong những hoàn cảnh đó.
Trong cuộc sống: Nói “Tôi vốn không phải kiểu người làm chuyện đó” có thể là một cách để né việc phải lựa chọn.
3. Lo âu, bị bỏ rơi và tuyệt vọng
Ý chính: Sartre cho rằng chủ nghĩa hiện sinh dẫn đến ba cảm giác. Lo âu (anguish) nảy sinh khi ta nhận ra rằng khi chọn cho bản thân, ta cũng chọn cho cả nhân loại, như thể đang nêu gương về một con người nên như thế nào. Cảm giác bị bỏ rơi (abandonment), hay cô độc không có chỗ dựa, là sự nhận ra rằng không có Thượng đế hay giá trị cố định nào để nương vào, và ta phải tự quyết định. Tuyệt vọng (despair) nghĩa là hành động mà không trông cậy vào những điều nằm ngoài tầm kiểm soát của mình. Ông nhấn mạnh rằng những cảm giác này không dẫn đến việc đứng yên, mà dẫn đến sự dấn thân.
Trong cuộc sống: Đưa ra một quyết định lớn, như chọn nghề, có thể thấy nặng nề vì không ai khác quyết định thay bạn được.
4. Nỗi khó xử của người sinh viên
Ý chính: Sartre nêu một ví dụ. Trong thời chiến, một chàng trai trẻ đến gặp ông, giằng xé giữa việc ở lại với mẹ, người sống nhờ vào anh, và việc ra đi gia nhập lực lượng Nước Pháp Tự do (Free French). Truyền thống hay lý thuyết đạo đức đều không giải quyết được chuyện này. Sartre nói rằng ông chỉ có thể bảo chàng trai rằng anh được tự do, phải tự chọn và tự nghĩ ra câu trả lời cho mình. Không có quy tắc chung nào quyết định thay chàng trai, người phải tự quyết định điều gì quan trọng nhất đối với mình, và khi làm vậy, anh tạo ra giá trị của mình.
Trong cuộc sống: Đôi khi lời khuyên của người khác không giải quyết được một lựa chọn khó, và bạn phải tự quyết định.
5. Trách nhiệm và chủ nghĩa nhân văn
Ý chính: Đáp lại lời buộc tội rằng chủ nghĩa hiện sinh là một triết học ích kỷ, Sartre lập luận rằng nó dẫn đến trách nhiệm đối với mọi người. Khi chọn, ta chọn cho tất cả, nên phải cân nhắc điều gì sẽ xảy ra nếu mọi người đều hành động như vậy. Ông cũng nói rằng chủ nghĩa nhân văn của nhà hiện sinh không có nghĩa là tôn thờ nhân loại như một tổng thể, mà là con người luôn đang tự tạo nên mình và tạo nên tương lai của loài người, và ta phải làm việc vì tự do, của mình và của người khác.
Trong cuộc sống: Quyết định có nói thật hay không cũng là quyết định bạn đang góp phần xây dựng một thế giới như thế nào.
6. Chống lại những lời bao biện
Ý chính: Sartre cũng công kích điều ông gọi là tự lừa dối (bad faith), tức là cố chối bỏ sự tự do của mình bằng cách giả vờ rằng ta bị hoàn cảnh, tính cách hay vai trò xã hội quyết định. Ông cho rằng người ta thường nấp sau những lời bao biện, và chủ nghĩa hiện sinh bóc chúng đi. Ông nói rằng đó là một triết học của hành động và của sự lạc quan, vì nó cho ta biết rằng tương lai còn mở, và ta được tự do tạo nên một cuộc sống có ý nghĩa, dù thế giới không có sẵn mục đích nào.
Trong cuộc sống: Cứ đổ mọi thứ cho cách mình được nuôi dạy hay cho tâm trạng là phủ nhận khả năng thay đổi của chính bạn.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Bài giảng này trở thành một bản tuyên ngôn của chủ nghĩa hiện sinh và đưa nhiều độc giả đến với những ý tưởng chính của nó. Nó phản ánh không khí nước Pháp thời hậu chiến, khi nhiều người đi tìm những nền tảng mới sau sự sụp đổ của những điều từng được coi là chắc chắn, và nó đã định hình bầu không khí trí tuệ của thế kỷ hai mươi. Những quan niệm của Sartre về tự do, trách nhiệm và sự sống thật với chính mình (authenticity) đã ảnh hưởng đến triết học, tâm lý học, văn học và chính trị. Văn bản này thường được dùng làm lời giới thiệu về trào lưu hiện sinh. Ngay cả những người không đồng tình cũng thấy nó nêu rõ điều gì đang bị đặt cược: ý nghĩa là thứ có sẵn hay là thứ do ta tạo ra.
Những ý chính
- Ta không sinh ra với một bản tính cố định. Ta tự xác định mình qua hành động.
- Tự do kéo theo trách nhiệm. Mỗi lựa chọn định hình ta và nêu gương cho người khác.
- Hoàn cảnh hạn chế ta, nhưng không biện minh cho ta. Sartre cho rằng ta chịu trách nhiệm về cách mình phản ứng với hoàn cảnh, và đổ lỗi cho hoàn cảnh là tự lừa dối.
- Không quy tắc nào giải quyết được mọi thế tiến thoái lưỡng nan. Có những lựa chọn phải làm mà không có người dẫn đường.
- Tương lai còn mở. Ta có thể hành động để tạo ra ý nghĩa.
Bài học có thể rút ra
Khi phải đưa ra một quyết định, hãy tự hỏi mình coi trọng điều gì và lựa chọn ấy nói gì về con người bạn muốn trở thành. Hãy để ý những lời bao biện bạn dùng để né việc hành động, chẳng hạn “tôi vốn thế mà”. Hãy nghĩ xem lựa chọn của mình ảnh hưởng đến người khác ra sao, và liệu bạn có sẵn lòng để mọi người cùng làm như vậy không. Hãy chấp nhận rằng cảm giác lo lắng trước những quyết định lớn là bình thường, và không có nghĩa là bạn đã làm sai điều gì. Và hãy nhớ rằng bạn có thể bắt đầu thay đổi vào bất cứ lúc nào.
Phê bình và góc nhìn khác
Giới phê bình cho rằng quan niệm của Sartre về tự do vô hạn bỏ qua những giới hạn có thật do hoàn cảnh xã hội, tâm lý và sinh học đặt ra, và đặt lên cá nhân một gánh nặng không thể gánh nổi. Một số người lập luận rằng nếu không có những giá trị khách quan thì lời khẳng định rằng ta chọn cho cả nhân loại không có cơ sở. Các nhà phê bình mácxít cho rằng nó quá thiên về cá nhân, còn các nhà phê bình Công giáo thì cho rằng nó là sự phủ nhận Thượng đế và luật đạo đức. Về sau chính Sartre đã điều chỉnh quan điểm của mình, dành nhiều trọng lượng hơn cho các điều kiện xã hội. Hình thức bài giảng cũng bị chê là đơn giản hóa quá mức tác phẩm lớn hơn của ông, Being and Nothingness.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này dành cho những độc giả tò mò về chủ nghĩa hiện sinh, đạo đức học và câu hỏi nên sống thế nào. Sách ngắn và khá rõ ràng, là bước đầu tốt trước khi đọc các tiểu thuyết của Sartre hoặc những tác phẩm triết học lớn hơn của ông. Ai muốn có một bản trình bày đầy đủ và tinh tế thì nên đọc các tác phẩm dài hơn.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Buồn nôn
Jean-Paul Sartre
Một nhà sử học cô độc ở một thị trấn cảng của Pháp bị choáng ngợp bởi cảm giác buồn nôn khi nhận ra mọi vật chỉ đơn giản là tồn tại, không vì lý do nào cả, và anh tìm cách sống chung với điều đó.
🌍 Văn học thế giớiJenseits von Gut und Böse
Friedrich Nietzsche
Nietzsche thách thức những giả định của các triết gia và nhà đạo đức đi trước, lập luận rằng các giá trị của ta được định hình bởi những xung lực và góc nhìn ẩn giấu, và kêu gọi những "tinh thần tự do" dám đặt câu hỏi về chính điều thiện và điều ác.
🕊️ Triết học & tôn giáothần thoại Sisyphus
Albert Camus
Camus đặt câu hỏi liệu cuộc sống có đáng sống trong một vũ trụ không có ý nghĩa rõ ràng hay không, và trả lời rằng ta nên chấp nhận sự phi lý, sống hết mình với đam mê và tinh thần phản kháng, đồng thời hình dung Sisyphus là một người hạnh phúc.
🕊️ Triết học & tôn giáoNhân gian thất cách
Osamu Dazai
Một người đàn ông cảm thấy mình như kẻ lạ giữa mọi người che giấu bản thân sau chiếc mặt nạ hề, và trượt dần, qua rượu, ma túy và những mối quan hệ đổ vỡ, vào tuyệt vọng.
🌍 Văn học thế giớiNgười xa lạ
Albert Camus
Một nhân viên văn phòng lạnh nhạt giết một người đàn ông trên bãi biển ở Algeria, rồi nhận ra rằng xã hội kết tội anh không chỉ vì vụ giết người mà còn vì anh từ chối bày tỏ những cảm xúc mà người ta mong đợi.
🌍 Văn học thế giớiBinh pháp Tôn Tử
Tôn Tử
Chiến thắng lớn nhất là chiến thắng giành được mà không cần đánh, nhờ lập kế hoạch cẩn thận, hiểu rõ cả mình lẫn đối phương, và biết dùng mưu mẹo, sự linh hoạt và thời điểm.
🕊️ Triết học & tôn giáoMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.