Thơ Rubaiyat của Omar Khayyam
Tên gốc: رباعیات خیام
Trong những bài thơ ngắn bốn câu, một học giả kiêm thi sĩ người Ba Tư suy ngẫm về việc đời người ngắn ngủi đến thế nào, ta biết được ít ỏi ra sao về Thượng đế hay tương lai, và vì sao nên tận hưởng khoảnh khắc hiện tại.
Giới thiệu
Rubaiyat (nghĩa là “thơ bốn câu”) là một tuyển tập những bài thơ ngắn được cho là của Omar Khayyam, nhà toán học, thiên văn học và thi sĩ người Ba Tư, sống từ khoảng năm 1048 đến 1131. Vào thời của mình, ông nổi tiếng nhờ toán học và việc cải cách lịch hơn là nhờ thơ. Các học giả không thống nhất được bao nhiêu bài thực sự do ông viết, vì qua nhiều năm có rất nhiều bài do người khác thêm vào. Tuyển tập trở nên nổi tiếng trong thế giới nói tiếng Anh nhờ bản dịch tự do, khá phóng túng của Edward FitzGerald, xuất bản lần đầu năm 1859; ban đầu ít người biết đến, nhưng sau đó nó trở nên cực kỳ được yêu thích. Mỗi bài thơ có bốn dòng, và các bài được nối với nhau bằng chủ đề chứ không phải bằng một cốt truyện: thời gian, cái chết, rượu, sự hoài nghi và vẻ đẹp của khoảnh khắc.
Nhân vật chính
Những bài thơ này không có cốt truyện hay nhân vật theo nghĩa thông thường. Người nói trong thơ là một người quan sát trầm tư, hay hoài nghi, nói chuyện với một người bạn hoặc với “Saki”, người rót rượu, và suy ngẫm về điều bí ẩn của cuộc sống. Những hình tượng khác gồm Người thợ gốm (Potter), hình ảnh của Thượng đế nặn con người từ đất sét, Người rót rượu (Cupbearer), và Người yêu dấu (Beloved) cùng chia sẻ khoảnh khắc ấy. Những hình ảnh lặp đi lặp lại là Hoa hồng và Chim sơn ca (Nightingale), Rượu và Chiếc chén, cung điện của vị Sultan đã thành đống đổ nát, và Ngón Tay đang viết (Moving Finger), thứ cứ viết mãi và không ai gọi lại được.
Tóm tắt đầy đủ
Thời gian và ngày đang trôi
Nhiều bài thơ mở đầu bằng buổi sáng, như một lời giục thức dậy và tận hưởng ngày mới. Người nói ví đời người như một đoàn lữ hành dừng chân ở một nơi chốc lát rồi lại lên đường, và như tuyết rơi trên sa mạc rồi tan biến. Những cung điện nơi các vị vua từng yến tiệc giờ là nhà của sư tử và thằn lằn, và Jamshid vĩ đại, một vị vua huyền thoại của Ba Tư, nay chỉ còn là một cái tên. Các bài thơ nhắc đi nhắc lại rằng thời gian cứ trôi, và không gì, dù huy hoàng đến đâu, có thể giữ được những giờ phút đang qua.
Câu hỏi về vũ trụ
Người nói đặt ra những câu hỏi về việc ta từ đâu đến và đi về đâu, và nhận ra rằng cả những người thông thái lẫn các sách thiêng đều không đưa ra câu trả lời rõ ràng. Ông kể rằng mình từng đến gặp nhiều học giả và nghe họ bàn luận, nhưng cuối cùng vẫn ra về bằng chính cánh cửa mình đã bước vào. Ông hình dung bầu trời như một chiếc bát úp lên đầu chúng ta, và chúng ta bò lê bên dưới nó, không thể cầu cứu bầu trời, vì nó cũng bất lực như chúng ta. Những bài thơ này không phải sự phủ nhận niềm tin một cách đơn giản, mà là lời thừa nhận khiêm tốn rằng ta biết quá ít.
Người thợ gốm và đất sét
Một trong những chùm hình ảnh nổi tiếng nhất là câu chuyện về những chiếc bình. Người nói hình dung mình ghé thăm một tiệm gốm, nơi những chiếc bình đất dường như thì thầm và chất vấn người làm ra chúng. Có chiếc nói rằng mình được nặn ra mà chẳng có lý do gì, có chiếc thắc mắc vì sao mình phải bị đập vỡ. Những chiếc bình cãi nhau với nhau về Người thợ gốm, tượng trưng cho Thượng đế, và bài thơ không đưa ra câu trả lời rõ ràng; hình ảnh ấy gợi ý rằng con người được làm từ đất và sẽ trở về với đất, và rằng ta không nên trách đấng tạo ra mình hay mong hiểu được ngài.
Rượu và niềm vui
Rượu là một chủ đề lớn, dù người đọc không thống nhất đó là rượu thật, là biểu tượng của niềm vui tinh thần, hay cả hai. Người nói giục người rót rượu rót đầy chén, và nói rằng một ổ bánh mì, một bình rượu và người yêu bên cạnh ở một nơi yên tĩnh cũng đủ biến chốn hoang vu thành thiên đường. Ông kêu gọi tận hưởng niềm vui không phải vì buông thả, mà vì tin rằng nuối tiếc quá khứ và sợ hãi tương lai sẽ cướp đi thứ duy nhất ta có, đó là hiện tại.
Cái chết và điều đến sau
Một số bài thơ suy ngẫm về cái chết bằng sự bình thản và lòng thương cảm. Người nói nhìn thấy những ngôi mộ của các thế hệ đã qua, thấy nắm bụi của những người từng xinh đẹp, và nghĩ rằng đất sét dưới chân mình có thể từng là một khuôn mặt. Ông nói rằng ông không sợ điều mình không thể biết, và khuyên hãy sống tử tế khi còn ở đây, vì chưa ai từng quay về kể cho ta biết bên kia là gì.
Một kết thúc lặng lẽ
Trong bản chuyển thể của FitzGerald, những bài cuối quay lại với khu vườn, bông hồng và chiếc chén. Người nói hình dung vầng trăng cứ mọc lên hết lần này đến lần khác trên khu vườn và tìm ông trong vô vọng, và ông xin người mình yêu, khi đi qua giữa các vị khách, hãy úp một chiếc ly rỗng xuống chỗ ông từng ngồi, như thể tình bạn có thể vượt qua nhiều thế kỷ. Cái kết nhẹ nhàng và nhân hậu, gợi ý rằng cách đáp lại tốt nhất trước một thế giới đầy bí ẩn là sống rộng lượng và chú tâm đến hiện tại.
Vì sao tác phẩm đáng đọc
Rubaiyat là một trong những bài thơ nổi tiếng nhất thế giới, và bản của FitzGerald tự nó cũng là một tác phẩm kinh điển của văn học Anh, dù nó là một bản chuyển thể nhiều hơn là một bản dịch trung thành. Tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, được phổ nhạc và được các họa sĩ minh họa. Nhiều câu thơ trong đó, như hình ảnh ngón tay cứ viết mãi, được trích dẫn rộng rãi trong tiếng Anh.
Nó cũng tiêu biểu cho một truyền thống thơ Ba Tư coi trọng sự hoài nghi, cái đẹp và sự điều độ. Ở Iran và nhiều nơi khác, Khayyam được ngưỡng mộ như một thi sĩ, một nhà khoa học và một nhà tư tưởng tự do, và nhiều người đến thăm mộ ông ở Nishapur.
Những ý chính
- Đời người ngắn ngủi. Thời gian trôi đi, vua chúa và cung điện cũng vậy.
- Ta không thể biết hết mọi điều. Những bài thơ chấp nhận sự không chắc chắn mà không giận dữ.
- Hãy tận hưởng hiện tại. Niềm vui, tình bạn và cái đẹp đều là những điều tốt thật sự.
- Đừng tin những lời hứa suông. Các tuyên bố về tôn giáo và chính trị đều bị đặt dấu hỏi.
- Hãy tử tế. Lòng trắc ẩn là cách đáp lại phù hợp trước sự hữu hạn của đời người.
Bài học có thể rút ra
Những bài thơ khuyến khích ta trân trọng ngày hôm nay mà không quên rằng nó ngắn ngủi. Trong thời đại nhiều người lo lắng về tương lai không ngừng, lời mời nhẹ nhàng của chúng, hãy để ý một bông hồng hay giọng nói của một người bạn, có thể là một sự nhẹ nhõm.
Chúng cũng dạy ta khiêm tốn trước những câu hỏi lớn. Người nói trong thơ của Khayyam không tự nhận là chắc chắn, và sự thành thật ấy có thể giúp ta lắng nghe những người nghĩ khác mình mà không thấy bị đe dọa.
Cuối cùng, chúng cho thấy hoài nghi và dịu dàng có thể đi cùng nhau. Một người có thể hoài nghi mà vẫn ấm áp, rộng lượng và quan tâm đến người khác.
Phê bình và góc nhìn khác
Các học giả cho rằng bản của FitzGerald là một sự sáng tác lại mang vào những ý tưởng của nước Anh thời Victoria, và nó vẽ nên một hình ảnh sai lệch về Khayyam như một người theo chủ nghĩa hưởng lạc đơn thuần. Nhiều bài thơ vẫn còn nghi vấn về tác giả, và một số người diễn giải thấy trong hình ảnh rượu một ý nghĩa của Sufi (phái thần bí trong Hồi giáo). Những người khác thấy thông điệp tận hưởng từng ngày là nông cạn hoặc thiếu trách nhiệm.
Một số độc giả có đạo thấy những bài thơ này bất kính, và ở một số nơi trong thế giới Hồi giáo chúng từng gây tranh cãi. Các bản dịch khác nhau rất nhiều, từ những câu thơ trôi chảy của FitzGerald đến các bản sát nghĩa hơn, nên người đọc có thể muốn so sánh vài bản.
Ai nên đọc cuốn sách này?
Cuốn sách này hợp với thiếu niên và người lớn. Các bài thơ ngắn, có thể đọc theo thứ tự bất kỳ, chỉ mất vài phút. Một ấn bản hiện đại có chú giải về các hình ảnh, hoặc việc so sánh vài bản dịch, sẽ rất hữu ích.
Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.
Muốn đọc cả cuốn sách?
Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.
Bạn đã đọc đến cuối 🎉
Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.
Nên đọc tiếp
Masnavi
Rumi
Trường ca Ba Tư của Rumi dùng truyện kể, chuyện cười và các ngụ ngôn để dạy rằng linh hồn bị tách khỏi cội nguồn của mình và hạnh phúc nhất khi trở về với nguồn cội ấy bằng tình yêu.
🎭 Sử thi, kịch & thơShahnameh
Ferdowsi
Bản sử thi Ba Tư đồ sộ của Ferdowsi kể lịch sử Iran từ lúc thế giới hình thành, qua các vị vua và anh hùng huyền thoại, cho đến cuộc chinh phục của người Ả Rập, với câu chuyện bi thảm về người anh hùng Rostam ở trung tâm.
🎭 Sử thi, kịch & thơBhagavad Gita
Vyasa
Vào đêm trước một trận đại chiến, chiến binh Arjuna rơi vào tuyệt vọng, và thần Krishna, làm người đánh xe cho chàng, giảng cho chàng về bổn phận, linh hồn, hành động vô vị lợi và lòng sùng kính.
🕊️ Triết học & tôn giáoLá cỏ
Walt Whitman
Cuốn sách thơ tự do mà Walt Whitman viết và sửa suốt đời ca ngợi cái tôi, cơ thể, nền dân chủ, thiên nhiên và những người Mỹ bình thường, bằng một giọng thơ táo bạo và mới mẻ đã làm thay đổi thi ca.
🎭 Sử thi, kịch & thơOdyssey
Homer
Sau cuộc chiến thành Troy, người anh hùng mưu lược Odysseus vật lộn suốt mười năm với quái vật, các vị thần và những cám dỗ để trở về với người vợ chung thủy và đứa con trai, rồi phải giành lại ngôi nhà của mình từ tay những kẻ đang tìm cách chiếm đoạt nó.
🎭 Sử thi, kịch & thơHamlet
William Shakespeare
Một hoàng tử Đan Mạch đang đau buồn biết từ hồn ma của cha mình rằng người anh em ruột của cha đã giết nhà vua để cướp ngai vàng, và cuộc giằng co của chàng về việc có nên trả thù hay không và trả thù thế nào dẫn đến điên loạn và cái chết.
🎭 Sử thi, kịch & thơMuốn thứ gì khác?
Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.