Oedipus làm vua

Tên gốc: Οιδίπους Τύραννος

Từ 13 tuổiđọc 6 phúttác phẩm kinh điểnbi kịch Hy LạpkịchCó tiết lộ nội dung
Lưu ý nội dung loạn luân (do không biết); tự sát; tự chọc mù mắt; giết người
Tìm mua sách ↓

Một vị vua sáng suốt, được dân kính trọng, quyết tâm cứu thành phố khỏi dịch bệnh nên đi điều tra một vụ giết người xưa, và phát hiện sự thật kinh hoàng rằng chính mình đã làm ứng nghiệm lời tiên tri: giết cha và lấy mẹ.

Giới thiệu

Oedipus làm vua, còn được gọi là Oedipus the King hay Oedipus Tyrannus, là một vở bi kịch của nhà soạn kịch Hy Lạp cổ đại Sophocles, được diễn lần đầu ở Athens vào khoảng năm 429 TCN. Đây là một trong những vở kịch nổi tiếng nhất từng được viết. Câu chuyện diễn ra ở thành Thebes, nơi đang chịu một trận dịch chết người. Vua Oedipus, được ngưỡng mộ vì từng cứu thành phố bằng cách giải câu đố của con quái vật Sphinx, hứa sẽ tìm ra nguyên nhân. Một lời sấm truyền cho biết dịch bệnh chỉ chấm dứt khi kẻ giết vua Laius, vị vua trước, bị tìm ra và bị trừng phạt. Càng điều tra, mỗi manh mối mới lại đưa Oedipus đến gần hơn với một khám phá khủng khiếp. Vở kịch là một kiệt tác về sự hồi hộp, sự mỉa mai của số phận và bi kịch, và Aristotle xem nó là hình mẫu hoàn hảo của thể loại bi kịch.

Nhân vật chính

  • Oedipus: vua của Thebes, thông minh và kiên quyết nhưng kiêu hãnh.
  • Jocasta: vợ của Oedipus, hoàng hậu và là góa phụ của vị vua trước, Laius.
  • Creon: em trai của Jocasta, một quý tộc được kính trọng.
  • Tiresias: nhà tiên tri mù biết rõ sự thật.
  • Người đưa tin từ Corinth: người mang đến tin tức về thân thế của Oedipus.
  • Người chăn cừu: một người hầu già nắm giữ bí mật cuối cùng.
  • Đoàn hợp xướng (Chorus): các bô lão của Thebes, đứng ngoài bình luận về diễn biến.

Tóm tắt đầy đủ

Một thành phố lâm nguy

Vở kịch mở đầu khi dân Thebes cầu xin vua Oedipus giúp đỡ. Dịch bệnh đang hủy hoại mùa màng, gia súc và cả trẻ em. Oedipus, người nhiều năm trước đã cứu Thebes bằng cách trả lời câu đố của Sphinx, đã sai Creon, anh vợ của mình, đến xin lời sấm của thần Apollo ở Delphi. Creon trở về với thông điệp: dịch bệnh là hình phạt cho vụ giết vua Laius, người trị vì trước Oedipus, mà chưa ai làm sáng tỏ. Kẻ sát nhân đang sống ngay trong Thebes và phải bị tìm ra rồi trục xuất hoặc xử tử.

Oedipus tuyên bố sẽ tìm ra hung thủ, và nguyền rủa kẻ có tội, dù đó là người trong chính gia đình ông.

Nhà tiên tri mù

Oedipus cho gọi Tiresias, nhà tiên tri mù. Lúc đầu Tiresias không chịu nói, bảo rằng sự thật chỉ mang lại đau khổ. Tức giận, Oedipus buộc tội ông dính líu đến vụ giết người. Bị chọc tức, Tiresias nói thẳng rằng chính Oedipus là kẻ sát nhân mà ông đang tìm, và ngầm cho biết ông đang sống trong ô nhục với những người gần gũi nhất. Oedipus không tin, còn buộc tội Tiresias và Creon âm mưu lật đổ mình.

Câu chuyện của Jocasta

Hoàng hậu Jocasta tìm cách trấn an Oedipus bằng cách nói rằng không nên tin vào các lời tiên tri. Ngày xưa, một lời sấm báo với Laius rằng ông sẽ bị chính con trai mình giết. Để ngăn điều đó, họ đã giao đứa bé cho một người hầu, bị ghim chặt hai mắt cá chân vào nhau và bị bỏ lại trên núi cho chết. Về sau Laius bị bọn cướp giết ở một ngã ba đường, nên bà nói rằng lời tiên tri chưa bao giờ ứng nghiệm.

Thay vì an ủi, điều này làm Oedipus kinh hãi. Ông nhớ lại rằng trước khi đến Thebes, ông đã giết một người đàn ông lớn tuổi cùng đoàn tùy tùng trong một cuộc cãi vã ở một ngã ba đường. Ông cho gọi người duy nhất còn sống sót chứng kiến cái chết của Laius, một người chăn cừu.

Người đưa tin từ Corinth

Oedipus kể rằng ông lớn lên ở Corinth, là con của vua Polybus và hoàng hậu Merope. Khi còn trẻ, ông nghe một lời tiên tri rằng ông sẽ giết cha và lấy mẹ, nên đã bỏ trốn khỏi Corinth mãi mãi để tránh điều đó. Đúng lúc ấy, một người đưa tin từ Corinth đến báo rằng vua Polybus đã mất vì tuổi già. Thoạt đầu Oedipus nhẹ nhõm, vì ông đâu có giết cha. Nhưng ông vẫn sợ chuyện lấy mẹ.

Người đưa tin trấn an ông: Polybus và Merope không phải cha mẹ ruột của ông. Chính người đưa tin đã nhận Oedipus lúc còn là một đứa bé, với hai mắt cá chân bị ghim vào nhau, từ một người chăn cừu trong nhà Laius, rồi trao cậu cho vị vua và hoàng hậu vô sinh của Corinth. Tên Oedipus có nghĩa là “chân sưng”.

Sự thật

Jocasta chợt hiểu ra tất cả. Bà van xin Oedipus đừng tìm kiếm nữa, nhưng ông từ chối, và bà vội chạy vào cung điện. Người chăn cừu già được đưa đến. Bị đe dọa, ông thú nhận rằng đứa bé mà ông đã cứu là con của Laius và Jocasta, và ông đã đem cho người khác vì thương xót, thay vì để nó chết.

Lời tiên tri đã ứng nghiệm. Oedipus đã giết cha mình là Laius ở ngã ba đường, và cưới chính mẹ mình là Jocasta, người đã sinh cho ông bốn đứa con. Kêu lên đầy kinh hoàng, Oedipus chạy vào cung điện.

Sự sụp đổ

Một người hầu thuật lại những gì đã xảy ra bên trong. Jocasta đã treo cổ tự tử. Khi Oedipus tìm thấy bà, ông lấy những chiếc trâm vàng cài trên áo bà và tự đâm mù hai mắt, nói rằng ông không còn chịu nổi việc nhìn thế giới và các con mình.

Mù lòa và suy sụp, Oedipus đến trước dân chúng. Ông xin Creon, người sẽ cai trị từ nay, hãy trục xuất ông và chăm sóc hai con gái của ông là Antigone và Ismene. Ông ôm các con và thương xót cho nỗi nhục mà chúng sẽ phải mang. Đoàn hợp xướng kết thúc vở kịch bằng một lời cảnh báo: không ai được gọi là hạnh phúc cho đến khi sống hết đời mà không phải chịu đau khổ.

Vì sao tác phẩm đáng đọc

Oedipus làm vua là một trong những vở kịch có ảnh hưởng lớn nhất lịch sử. Triết gia Aristotle, trong Poetics, đã dùng nó làm ví dụ chính cho một bi kịch hoàn hảo, với cốt truyện chặt chẽ, sự mỉa mai của số phận (dramatic irony) và một người anh hùng bị hạ gục bởi sự kết hợp giữa định mệnh và chính khuyết điểm của mình. Nó đã định hình sân khấu hơn hai nghìn năm và vẫn được diễn và nghiên cứu khắp thế giới.

Vào thế kỷ XX, nhà tâm lý học Sigmund Freud dùng câu chuyện này để đặt tên cho phức cảm Oedipus (Oedipus complex), lý thuyết của ông về cảm xúc của trẻ em đối với cha mẹ, khiến vở kịch nổi tiếng vượt xa phạm vi văn học. Vở kịch cũng thường được gọi là câu chuyện trinh thám đầu tiên, vì nó theo dõi một cuộc điều tra mà ở đó, thám tử phát hiện ra mình chính là tội phạm.

Những ý chính

  • Ta không thể trốn thoát định mệnh. Những nỗ lực của Oedipus để tránh lời tiên tri lại chính là điều đưa ông đến chỗ làm nó ứng nghiệm.
  • Sự thật có thể rất đau đớn. Oedipus nhất quyết đòi biết, dù điều đó hủy hoại ông.
  • Kiêu ngạo làm ta mù quáng. Oedipus không chịu nghe lời cảnh báo và buộc tội người khác.
  • Nhìn thấy và hiểu biết là hai chuyện khác nhau. Nhà tiên tri mù thấy được sự thật, còn Oedipus thì không.
  • Vận may có thể đổi thay đột ngột. Một vị vua vĩ đại có thể sụp đổ chỉ trong một ngày.

Bài học có thể rút ra

Oedipus làm vua dạy ta về mối nguy của sự kiêu ngạo và cơn giận. Oedipus nổi nóng với những người cố cảnh báo mình và buộc tội họ âm mưu chống lại ông. Biết lắng nghe cẩn thận những sự thật khó nghe, thay vì công kích người báo tin, là dấu hiệu của sự khôn ngoan.

Vở kịch cũng cho thấy giá trị của sự trung thực và lòng can đảm. Oedipus có thể đã dừng cuộc điều tra, nhưng ông tiếp tục, chọn sự thật thay vì sự yên ổn. Đối diện với những sự thật khó chịu, kể cả về chính mình, là điều khó nhưng quan trọng.

Cuối cùng, vở kịch nhắc ta khiêm tốn về hiểu biết của mình. Ngay cả những người thông minh nhất cũng có thể mù trước điều nằm ngay trước mắt.

Phê bình và góc nhìn khác

Khán giả hiện đại có thể khó chấp nhận ý niệm về một định mệnh không thể tránh, vì ta thường tin rằng con người tự quyết định số phận của mình. Các nhà phê bình từ lâu đã tranh luận xem Oedipus có thật sự chịu trách nhiệm cho sự sụp đổ của mình hay chỉ là nạn nhân của các vị thần, và xem “khiếm khuyết bi kịch” (tragic flaw) của ông là sự kiêu hãnh, cơn nóng giận, hay đơn giản là quyết tâm muốn biết sự thật.

Những chủ đề gây sốc về loạn luân và tự làm tổn thương thân thể khiến vở kịch gây khó chịu với một số độc giả. Lối viết trang trọng kiểu Hy Lạp, với những bài diễn thuyết dài và các bài hát của đoàn hợp xướng, cũng có thể thấy xa lạ. Tuy vậy, cốt truyện cuốn hút và những câu hỏi sâu sắc vẫn giữ cho vở kịch sống động trên các sân khấu khắp thế giới.

Ai nên đọc cuốn sách này?

Vở kịch ngắn này phù hợp với thanh thiếu niên lớn tuổi và người trưởng thành quan tâm đến kịch, thần thoại và triết học. Có thể đọc xong trong một lần ngồi, và xem một buổi diễn sẽ làm tăng thêm sức mạnh của nó. Vở kịch rất hợp để đọc cùng Antigone của Sophocles, kể về con gái của Oedipus.

Bản tóm tắt này được dịch từ tiếng Anh với sự hỗ trợ của AI.

Muốn đọc cả cuốn sách?

Bản tóm tắt chỉ là món khai vị, không phải bữa chính. Đây là nơi tìm cuốn sách đầy đủ.

Bạn đã đọc đến cuối 🎉

Tuyệt vời. Hãy đánh dấu cuốn này là đã đọc, chúng tôi sẽ gợi ý cuốn tiếp theo.

Nên đọc tiếp

Antigone

Sophocles

Khi Creon, vua của Thebes và là cậu của cô, cấm chôn cất người anh (hoặc em) trai ruột đã chết của cô, Antigone chống lại ông nhân danh luật của các vị thần, và cuộc va chạm giữa hai loại bổn phận kết thúc bằng bi kịch cho cả hai người.

🎭 Sử thi, kịch & thơ

Hamlet

William Shakespeare

Một hoàng tử Đan Mạch đang đau buồn biết từ hồn ma của cha mình rằng người anh em ruột của cha đã giết nhà vua để cướp ngai vàng, và cuộc giằng co của chàng về việc có nên trả thù hay không và trả thù thế nào dẫn đến điên loạn và cái chết.

🎭 Sử thi, kịch & thơ

Medea

Euripides

Khi chồng là Jason bỏ rơi nàng để cưới một công chúa, nữ phù thủy Medea, một người ngoại quốc ở Corinth, đã trả thù khủng khiếp và giết chính những đứa con của mình để hủy diệt chàng.

🎭 Sử thi, kịch & thơ

Iliad

Homer

Trong năm cuối cùng của cuộc chiến thành Troy, chiến binh Hy Lạp vĩ đại Achilles giận dữ rút khỏi trận chiến, và chỉ cái chết của người bạn thân nhất mới đưa anh trở lại chiến trường, dẫn đến những mất mát khủng khiếp và một khoảnh khắc đau buồn chung của con người với kẻ thù của mình.

🎭 Sử thi, kịch & thơ

Vua Lia

William Shakespeare

Một vị vua già chia vương quốc cho các con gái tùy theo việc họ tâng bốc ông đến đâu, đuổi người con thật lòng yêu thương mình, rồi bị đẩy đến cơn điên giữa bão tố nơi đồng hoang khi gia đình và vương quốc của ông sụp đổ.

🎭 Sử thi, kịch & thơ

Odyssey

Homer

Sau cuộc chiến thành Troy, người anh hùng mưu lược Odysseus vật lộn suốt mười năm với quái vật, các vị thần và những cám dỗ để trở về với người vợ chung thủy và đứa con trai, rồi phải giành lại ngôi nhà của mình từ tay những kẻ đang tìm cách chiếm đoạt nó.

🎭 Sử thi, kịch & thơ

Muốn thứ gì khác?

Chọn một chủ đề khác, chúng tôi sẽ gợi ý ba cuốn để bắt đầu.

Hiển thị sách cho:
Duyệt tất cả sách →